گروه قرآن پژوهی
گروه قرآن پژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در سال 1373 تأسیس شد. این گروه متشکل از سه عضو هیئت علمی و چهار عضو شورای علمی در مجموع هفت عضو می باشد. حاصل کار این گروه تاکنون انتشار چهار جلد کتاب و مقالات متعدد است و هم اکنون نیز نه طرح را در دست اجرا دارد.
اعضای هیئت علمی و محققان گروه :
1. محمدباقر سعیدیروشن(مدیر،عضوهیئتعلمی و عضو شورای علمی)
2. علیاکبر بابایی (عضو هیئت علمی و عضو شورای علمی)
3. محمد اسعدی(عضو هیئت علمی و عضو شورای علمی)
4. محمود رجبی(عضو شورای علمی)
5. محمود عبداللهی(عضو شورای علمی)
6. محمدکاظم شاکر(عضو شورای علمی)
7. مصطفی کریمی(عضو شورای علمی)
کتابها
1. روششناسی تفسیر قرآن
مؤلفان : علیاکبر بابایی، غلامعلی عزیزیکیا و مجتبی روحانیراد؛
تعداد صفحه : 420؛
سال نشر: 1379؛
ناشران : سمت و پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
نامنقح ماندن زوایای روششناختی تفسیر قرآن، سبب شده ضعفها، کاستیها و احیاناً انحرافاتی نابخشودنی در برخی تفاسیر راه یابد. هدف این کتاب، در پنج فصل به بیان جامع ومستدل ویژگیهای روش صحیح تفسیر قرآن میپردازد. «تفسیر و تأویل»، «قواعد تفسیر»، «منابع تفسیر»، «علوم مورد نیاز مفسر» و «شرایط مفسر». این کتاب برای دانشجویان رشته الهیات، گرایش علوم قرآنی و حدیث در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری و نیز طلاب رشته تخصصی تفسیر تدوین یافته است .
2 . مکاتب تفسیری (ج1)
مؤلف : علیاکبر بابایی؛
تعداد صفحه : 436؛
سال نشر: 1381؛
ناشر : سمت و پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
مفسّرانِ نخستین قرآن، به دو دسته تقسیم میشوند: «آگاه به همه معانی قرآن» و «آگاه به بخشی از معانی آن». رسول خدا(ص)، امام علی( ع ) و یازده امام معصوم( ع ) دیگر، از دسته نخستاند با توجه و استناد به روایات متواتر و معتبر، اثبات شده است که آنان به تمام معانی و معارف قرآن آگاه بودهاند و این علم ویژه آن بزرگواران است. دسته دوم نیز، سه تن از مفسّران صحابی و ده تن ازمفسّران تابعی یاد شدهاند. دیدگاه پژوهشگران درباره مذهب، وثاقت، رتبه علمی، مکتبتفسیری و کتاب یا آرای تفسیری منسوب به این دسته، در بخش اول کتاب حاضر بررسی شده است.
همچنین در این کتاب، مکتب تفسیریِ «روایی محض» معرفی و ادلّة طرفداران آن، از آیات وروایات کاویده شده است. تفاسیر، نیز به دو دسته: «تفاسیر اصلی» و «جوامع تفسیری» تقسیممیشوند. از جمله مطالب این کتاب بررسی تفاوت اساسی تفاسیر روایی اهل سنت و تفاسیر روایی شیعه و کاستیهای مشترک آنهاست.
از بحثهای دیگر کتاب، بررسی نقاط قوّت و ضعف تفاسیر روایی اهل سنّت، مانند: «کتاب التفسیرِ» بخاری، «تفسیر القرآنالعظیم» ابن ابی حاتم رازی، «الدرالمنثور» سیوطی و تفاسیر روایی شیعه، مانند: «تفسیر عیاشی»، «تفسیر فرات کوفی»، «تفسیر برهان» و «تفسیر نورالثقلین» است.
هشت مکتب تفسیری دیگر و شماری از تفسیرهای مشهورِ آن مکاتب نیز در جلدهای دوم وسوم شناسایی و بررسی میشود.
3. تحلیل زبان قرآن و روششناسی فهم آن
مؤلف : محمد باقر سعیدی روشن ؛
تعداد صفحه : 480؛ سال نشر: 1383؛
ناشران :پژوهشکده حوزه و دانشگاه و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
پژوهش حاضر در پی تحلیل این پرسش مبنایی است که خداوند با چه زبانی در قرآن با مردم سخن گفته و در انتقال هدایت وحیانی چه شیوهای را به کار بسته است؟ زبان، در مفهوم رساناییمعانی و حقایق، با جایگزینی سخن و کلام، یک نظام قراردادی میان صورت و معنا با نقشهای گوناگون
در ظرف اجتماع انسانی است، خداوند نیز برای رساندن پیام خود به انسانها همین ابزار را به کار برده است؛ از اینرو جا دارد پرسیده شود: زبان قرآن چیست؟ آیا قرآن دارای یک زبان است یا زبانهای متعدد دارد؟ آیا زبان قرآن همان زبان عرف عموم مردم است یا عرف ویژه؟ آیا میتوان زبان قرآن را زبان علمی، فلسفی، عرفانی، هنری، نمادین و اسطورهای دانست؟
اینپژوهش در پی پاسخ به این پرسشها و مانند آنهاست. در پرداخت این موضوع، نخست مفهوم زبان، کارکردهای گوناگون آن، ارتباط لفظ و معنا و فلسفه زبان، واکاوی شده است. پس درگامی نزدیکتر به حوزه زبان پرداخته، چرایی طرح زبان قرآن از دو منظر بیرونی و درونی وچالشهایی که در عصر حاضر در پیش روی اندیشه دینی قرار دارد مورد توجه قرار گرفته است
4. روش تفسیر قرآن
مؤلف : محمود رجبی ؛
تعداد صفحه : 317 ؛
سال نشر: 1383؛
ناشر : پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
این کتاب در بردارنده مهمترین محورهای روش تفسیر، یعنی قواعد تفسیر، منابع تفسیر، علوم مورد نیاز تفسیر و شرایط مفسر است. بخش میانی از سه حوزة اساسی «روششناسی تفسیر» بهشمار میآید. در مرحلة متقدم بر مباحث این کتاب، مسائل سرنوشتسازِ «مبانی تفسیر» و مرحله متأخر از آن، مبحث مهم و کاربردی «شیوه و مراحل تفسیر» قرار دارد که پژوهشی دیگر میطلبد. بخش مقدماتی «مفهومشناسی تفسیر»، «بطن و تأویل»، «تفاوت و تمایز تفسیر با بطن و تأویل»، «علل نیازمندی به تفسیر» و «امکان و جواز تفسیر» را مورد بررسی قرار میدهد. مجموعه مباحث کتاب به لحاظ ساختار در هفده درس تنظیم شده و مؤلف کوشیده است تا ویژگیهای متون درسی در آن لحاظ شود؛ از این رو درسها از بخشهای «پیشسازماندهنده»، «متن اصلی»، «خلاصه درس»، «پرسشهای درس»، «برای تأمل بیشتر»، و «برای مطالعه بیشتر» تشکیل یافته است.
طرحهای تمام شده
1. مکاتب تفسیری، (ج 2)
مجری طرح : علیاکبر بابایی.
در این طرح مطالب ذیل به تفصیل بررسی میشود:
مکتب باطنی محض، تفاسیر باطنیِ محض، مانند «تفسیر القرآن الکریم» منسوب به ابنعربی، «عرائس البیان»، «حقائق التفسیر» سلمی و «التفسیر الصوفی للقرآن»
مکتب اجتهادی واقسام آن، مکتب اجتهادیِ قرآن به قرآن، تفاسیر اجتهادی قرآن به قرآن، مانند «المیزان فیتفسیر القرآن»، «اضواء البیان».
مکتب اجتهادیْ روایی، تفاسیر اجتهادیْ روایی مانند، «تفسیرالقمی»، «تفسیر الطبری»و «تفسیر الصافی».
مکتب اجتهادیْ ادبی، تفاسیر اجتهادیْ ادبی، مانند «کشّافِِ» زمخشری، «تفسیر بیضاوی».
طرحهای در دست اجرا
1. مبانی فهم و تفسیر قرآن
مجری : محمود رجبی.
روشها، قواعد و منابع تفسیر مبتنی بر یک سلسله اصول کلی و مبنایی هستند که پژوهش حاضر، بدین اصول می پردازد. اصول و مبانی مورد نظر مؤلف، در این محورهای چهارگانه بررسی و تحقیق میشود:«محور متن قرآن، محور مؤلف و پدیدآورندة قرآن»، «محور فهم و تفسیر قرآن» و «محورمفسر قرآن». این پژوهش در صدد استقصا، تبیین، مستدلسازی و تنقیح این مبانی و نشان دادن نقش آنها در تفسیر همراه با آوردن نمونه است.
2. امامت و ولایت در قرآن
مجری طرح :محمود عبداللهی.
این اثر به عنوان منبع درسی تهیه میشود و مباحث ذیل را دربردارد:
الف) مفهوم امامت و ولایت در قرآن و شبهات پیرامون آن ؛
ب) امامت و ولایت بعد از پیامبر(ص) و شئون مختلف آن در پرتوآیات وروایات ؛
ج) فلسفه امامت و هویت امام در دیدگاه شیعه و سنی؛
د) شرایط و ویژگیهای امام: عصمت، علم، معرفت و کمالات معنوی.
3. تاریخ تفسیر
مجری طرح : علیاکبر بابایی.
این پژوهش برای طلاب رشته تخصصی تفسیر در حوزههای علمیه و دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث و با همکاری پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) تدوین خواهد شد . این کتاب با یک مقدمه و هشت فصل به بررسی معنای تفسیر، تأویل و باطن قرآن و تعریف تاریخ تفسیر و اهمیت بحث از آن، وضعیت تفسیر در عصر رسالت و در عصر حضور امامان معصوم( ع ) و نیز در عصر غیبت صغری خواهد آمد. فصلهای دیگر نیز مباحث مربوط به وضعیت تفسیر قرآن از قرن چهارم به بعد را در برمیگیرد.
4. معناداری و معناپژوهی گزارههای قرآنی
مجری طرح : محمدباقر سعیدی روشن.
مسئله «معنا» و «معناپژوهی» امروز بدان اندازه اهمیت یافته است که علوم مختلفی چون فلسفه زبان، هرمنوتیک، نشانهشناسی، تفسیر و علم اصول فقه هریک به گونهای با آن درگیرند؛ از این رو، طرح حاضر درصدد است تا با بررسی جوانب مسألة معنا، که یک مسئله مهم علمی و مرتبط با «نسبت زبان با واقعیتها» است، در نقد و بررسی نظریههای گوناگون ـ در معناداری، ملاک معناداری و بازکاوی جوانب گوناگون وجودشناختی معانی الفاظ و جملات قرآنی، حیثیت بیانپذیری و زبان شناختی آن معانی و حیثیت معرفت پذیری و نیز شناختاری بودن آنها و تفکیک میان مراتب مختلف
دلالی و معانی تصوری ،تصدیقی استعمالی و تصدیقی جدی ،از حقایق قرآن بهویژه معارف ماورائی آن یک تبیین علمی صورت پذیرد و منطق و روش دستیابی به آن معانی بازگو شود.
5. مبانی و آرای تفسیری علامه طباطبایی
مجری طرح : جمعی از محققان.
با توجه به اهمیت «تفسیر المیزان» و نقش تردیدناپذیر آن در حوزههای قرآنپژوهی و نیاز جامعة قرآنی و دانشپژوهان علوم قرآنی و تفسیر، به آشنایی با آثار مهم تفسیری، طرح مبانی و آرای تفسیری علامه طباطبایی در دست مطالعه و پژوهش قرار میگیرد. در این طرح پشتوانههای نظری علامه در حوزه فهم و تفسیر قرآن و نوآوریها و ویژگیهای تفسیری او کاویده خواهد شد.
6. مکاتب تفسیری ج ( 3 )
مجری طرح : علیاکبر بابایی.
این جلد در پنج فصل سامان مییابد. در فصل نخست، مکتب اجتهادیْ روایی، مانند: تفسیر قمی، جامع البیان طبری و تفسیر صافی بررسی میشود. در فصل دوم مکتب اجتهادیْ ادبی و تفاسیر اجتهادیْ ادبی مانند: تفسیر کشافِ زمخشری و بحرالمحیطِ ابوحیان و انوارالتنزیلِ بیضاوی و جوامع طبرسی بررسی میشود. در فصل سوم مکتب اجتهادی علمیْ و تفاسیر اجتهادیْ علمی، مانند: تفسیر القرآن و هوالهدی و الفرقانِ سید احمد خان هندی و کشف الأسرار النورانیه القرآنیه اسکندری و الجواهرِ طنطاوی مورد بحث قرار میگیرد. در فصل چهارم مکتب اجتهادی جامع و تفاسیر اجتهادی جامع، مانند: تبیانِ شیخ طوسی، مجمعالبیانِ طبرسی، التفسیر الکبیرِ فخر رازی بررسی خواهد شد. در فصل پنجم مکتب اجتهادیْ باطنی و تفاسیر اجتهادیْ باطنی مانند کشف الأسرار میبدی ،غرائب القرآنِ نیشابوری و روح المعانیِ آلوسی بررسی میشود.
7. آسیبشناسی جریانهای تفسیری
مجری طرح : محمد اسعدی با همکاری جمعی از محققان.
این پژوهش، شامل مجموعهای دو یا سه جلدی است از مقالات به قلم صاحبنظران حوزههای مختلف تفسیری که هر کدام از آنها به یکی از جریانهای تفسیری مربوط و از سه ویژگی «ریشهداری»، «دامنهداری» و «اثرگذاری» برخوردار است. در واقع نگاه این مقالات فراتر از مکاتب و روشهای مصطلح در حوزه علوم قرآن بوده و معطوف به رویکردهایی است که به نوعی در حوزة فهم و تفسیر قرآن به صورت جریان اثرگذار قابل بررسیاند. گو اینکه گاه در قالب همان مکاتب تفسیری مصطلح میگنجند و گاه به جریانات خاص فکری فرهنگ مربوطاند که در باب فهم قرآن، رویکردی قابل بررسی و نقد دارند.
8. نظریه های تفسیر متن
مجری طرح : احمد واعظی
قرائت و تفسیر متن در واقع تلاشی برای جستجوی «معنا» است بنابراین انحاء تأملات تحلیلی و فلسفی و روش شناختی که در حوزه های مختلف دانش به گونه ای با مقولة تفسیر و فهم متن مربوط می شود ابعاد مختلف «معناپژوهی » را تشکیل میدهد. طرح تحقیق حاضر شامل سه بخش اساسی است. در بخش نخست که به بررسی کلیات معناپژوهی اختصاص دارد می کوشد که تابلویی کلی از أهم مباحثی که به مقولة معنای متن مربوط است ترسیم نماید و ضمن طرح دیدگاه های مختلف دربارة پرسش هایی نظیر معنا چیست؟ و معنا کجاست؟ و مقولاتی نظیر «سرّ قرائت پذیری متن», معنای معتبر «مراد از نظریة تفسیری» و کارکرد آن در فرایند فهم و تفسیر متن را آشکار می سازد.
در بخش دوم که به بررسی و تحلیل انتقادی مهم ترین نظریه های تفسیری اختصاص دارد از رویکردهای تفسیری برجسته نظیر ساختارگرایی, شالوده شکنی, هرمنوتیک فلسفی بحث می شود.
در بخش سوم که به بررسی نظریة تفسیری عالمان مسلمان اختصاص دارد ضمن اشاره به نحله های مختلف تفسیری در نزد متفکران مسلمان از دو نکتة اساسی بحث می شود. نخست اینکه آیا چیزی به نام نظریة تفسیری عالمان مسلمان وجود دارد؟ و دوم اینکه این نظریه چه پاسخی به پرسش ها و چالش های مطرح در معناپژوهی معاصر عرضه می کند و چگونه خود را در برابر نظریه های تفسیری رقیت, موجّه می نماید؟