مديريت پژوهش

اهداف پژوهش هدف اصلی این پژوهش، شناسایی ساختار سازمانی مراکز تحقیقاتی، و به تبع آن ارایه راه‏حل‏های مناسب برای بهبود و تحول ساختار موجود این مراکز در راستای مهندسی مجدد روشها و تشکیلات است. حصول این مطلوب موجب می‏شود تا فرهنگ لازم در سطوح مختلف برای نیل به اهداف ذیل فراهم آید: 1. ایجاد زمینه برنامه‏ریزی و تبیین اهداف کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت. 2. ایجاد زمینه اصلاح تشکیلات و روش‏ها و تعیین دقیق وظایف در راستای برقراری ارتباط مؤثر 3. ایجاد زمینه‏های لازم جهت هماهنگی و انسجام بین مراکز تحقیقاتی و پژوهشی و جلوگیری از تداخل فعالیت‏ها و دوباره‏کاری‏ها 4. ایجاد زمینه مناسب جهت سازماندهی صحیح این مراکز 5 ایجاد زمینه لازم برای تعیین الگوها و استانداردهای علمی در امر تحقیق و پژوهش فرضیات تحقیق فرضیه اصلی آن است که: «بین وضع موجود ساختار مراکز پژوهشی و تحقیقاتی شهرستان قم با وضع مطلوب، تفاوت معناداری وجود دارد» فرضیه‏های بعدی به شرح ذیل است: 1. بین «پیچیدگی» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، با وضع مطلوب آن تفاوت معناداری وجود ندارد. 2. بین «تمرکز» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم با وضع مطلوب آن تفاوت معناداری وجود دارد. 3. بین «رسمیت» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم با وضع مطلوب آن تفاوت معناداری وجود دارد. 4. بین «هماهنگی و انسجام» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم با وضع مطلوب آن تفاوت معناداری وجود دارد. قلمرو تحقیق قلمرو موضوعی: به طور کلی این تحقیق ناظر به ویژگی‏ها و ابعاد مهم ساختار سازمانی مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم می‏باشد. قلمرو مکانی: شامل مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم که هر یک به نحوی در امور تحقیقاتی و پژوهشی دخالت داشته و بدان مشغولند. این مراکز شامل مراکز دولتی، حوزوی، خصوصی و یا ترکیبی از آنها یا مراکز مستقل، وابسته و یا ترکیبی از آن دو می‏باشند. قلمرو زمانی: این پژوهش به طور کلی وضعیت ساختار سازمانی مراکز تحقیقاتی شهرستان قم را از بدو تأسیس تاکنون مورد دقت و امکان نظر قرار داده است، اما عمدتا توجه خود را به سال‏های 1377، 1378 و 1379 معطوف داشته است. روش تحقیق تحقیق حاضر از نوع تحقیق توصیفی (Descriptive) می‏باشد. تحقیق توصیفی شامل مجموعه روش‏هایی است که هدف آنها توصیف کردن شرایط یا پدیده‏های مورد بررسی است. هدف از تحقیق توصیفی، صرفا شناخت بیشتر شرایط موجود یا یاری دادن به فرآیند تصمیم‏گیری می‏باشد. روش تحقیق حاضر از نوع پیمایشی یا زمینه‏یابی می‏باشد. از آنجا که برای بررسی توزیع و ویژگی‏های یک جامعه آماری، روش پیمایشی به کار می‏رود، این نوع تحقیق می‏تواند برای پاسخ به سؤالات پژوهشی از جمله سؤال‏های زیر، مورد استفاده قرار گیرد: مراکز پژوهشی استان قم از نظر ساختاری در چه وضعیتی قرار دارند؟ تمرکز و عدم تمرکز در مراکز پژوهشی قم چه وضعیتی دارد؟ وضع ایده‏آل چگونه است؟ رسمیت در وضع موجود و مطلوب آن برای مراکز پژوهشی استان قم چگونه است؟ فاصله پیچیدگی فعلی و پیچیدگی مورد نظر مدیران و محققان مراکز پژوهشی قم چه است؟ انسجام و هماهنگی در وضعیت موجود مراکز پژوهشی چگونه است؟ و آیا وضعیت مطلوبی برای آن متصور است؟ جامعه آماری جامعه آماری این تحقیق عبارتند از کلیه مدیران، رؤسا، سرپرستان گروه‏های تحقیقاتی و همچنین محققان و پژوهشگران و کارشناسانی که در مؤسسات تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم در سال 1379 مشغول به فعالیت می‏باشند. در شهرستان قم حدود 150 مؤسسه و مرکز تحقیقاتی کوچک و بزرگ وجود دارد که از این تعداد حدود 40 تا 50 مؤسسه، جدیدالتأسیس می‏باشند و هنوز فعالیت رسمی خود را آغاز نکرده‏اند؛ برخی از آنها فقط در حد یک «نام» موجودیت دارند، یا برخی دیگر از فعالیت تحقیقاتی دست کشیده و منحل شده‏اند. با وجود این، جامعه آماری این پژوهش حدودا 80 مؤسسه و مرکز تحقیقاتی می‏باشد. در جامعه آماری مذکور، مجموعا 2400 نفر، شامل کارشناسان، محققان، مدیران و رؤسا گروه‏ها، مشغول فعالیت هستند. نمونه آماری و روش نمونه‏گیریی از میان 80 مرکز تحقیقاتی و پژوهشی، هشت مرکز به طور تصادفی منظم (SystematicSampling) انتخاب شده‏اند. در این مرحله، نمونه‏گیری خوشه‏ای صورت گرفته است، یعنی برای بررسی و نظرسنجی از کارکنان مراکز پژوهشی از میان مراکز پژوهشی نمونه‏گیری تصادفی منظم صورت گرفته است که محققین و مدیران این مراکز آزمودنی‏های این تحقیق را تشکیل می‏دهند. از مراکز موجود حدودا 430 نفر واجد ویژگی‏ها و شرایط لازم به عنوان آزمودنی‏های این پژوهش بودند و به لحاظ محدودیت‏های مختلف از جمله محدودیت‏های زمانی، عدم آشنایی با مراکز، مشکلات و موانع گردآوری اطلاعات و نظایر آن، بررسی همه افراد مذکور ممکن نبود و ناگزیر 113 نفر از طریق نمونه‏گیری تصادفی منظم برگزیده شدند. لازم به ذکر است جهت بالا بردن اطمینان پژوهش، حجم نمونه دو برابر شد تا مطلوب حاصل گردد. بنابراین تعداد 240 پرسشنامه در مراکز مختلف توزیع شده و از این تعداد 113 پرسشنامه در تجزیه و تحلیل اطلاعات به کار رفته است. روش گردآوری اطلاعات اطلاعات این پژوهش از طریق پرسشنامه، مصاحبه و مراجعه به اسناد و مدارک جمع‏آوری شده است. برخی از مشخصات مراکز تحقیقاتی و پژوهشی قم کمبودها و مشکلات تهیه، نگهداری و بهره‏گیری از مواد، ابزارها و دستگاه‏های تحقیقاتی عدم آشنایی کافی پژوهشگران با مسایل مورد نیاز پژوهش و مسایل کلی علمی و فنی فقدان نظام فراگیر تحقیقاتی، مشخص نبودن حوزه وظایف موسسات و مراکز پژوهشی، عدم هماهنگی سازمان‏ها و موسسات، عدم ارتباط و تشریک مساعی و دیگر نارسایی‏های اداری کمبود وسایل مؤثر ارتباط علمی از قبیل مجلات، خبرنامه‏ها، کنفرانس‏ها و کافی نبودن ارتباط پژوهشگران با دنیای خارج کمبود دستگاه‏های علمی پشتیبان مانند کتابخانه، موزه و ایستگاه‏های پژوهشی و اسناد علمی و فنی کمبود سازمان‏های مؤثر علمی حرفه‏ای از قبیل جوامع مهندسی و یا نداشتن فعالیت علمی. آشنایی با مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم پژوهش و تحقیق خمیر مایه علم است و علوم از دامن پژوهش‏های نظری و علمی زاییده شده و رشد می‏یابند. امروزه کشورهای پیشرفته دنیا بودجه‏های کلانی را به امر پژوهش اختصاص می‏دهند. در دنیای پر تلاطم امروزی که به سرعت در حال تغییر و تحول و انباشت و رشد تصاعدی دانش، سرعت فزاینده‏ای به خود گرفته است، پژوهش و تحقیق ضرورتی انکارناپذیر پیدا می‏کند. رسیدن به رشد و توسعه همه جانبه، مخصوصا در زمینه‏های علوم انسانی، بدون سرمایه‏گذاری در امر پژوهش، امکان‏پذیر نیست. بدیهی است که حوزه‏های علوم دینی هم از این مقوله مستثنی نمی‏باشد. این حوزه‏ها ماهیتا همراه با تفکر، تحقیق و خلاقیت و ابتکار بوده‏اند. این امر چنان اهمیتی داشته و دارد که بسیاری از بزرگان را به نام آثارشان می‏شناسند؛ همچون صاحب جواهر، صاحب عروة و.... به هر حال، تحقیق و پژوهش در چنین حوزه‏هایی یک وظیفه و رسالت تلقی شده و می‏شود و کلام حضرت امیر علیه‏السلام همیشه در نظرشان جلوه‏نمایی می‏کند: «لاینفع اجتهاد بغیر تحقیق». حوزه علمیه قم به دلیل جایگاه خاصی که در تبیین اسلام و مبانی نظری آن داشته و دارد، نقشی اساسی در جهت‏گیری نظام تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم داشته است. تا آنجا که می‏توان ادعا کرد که عمده مراکز تحقیقاتی و پژوهشی این شهرستان زاییده حوزه علمیه می‏باشد و یا در راستای اهداف آن گام برمی‏دارد. اکنون با توجه به مقدمه فوق، اهم ویژگی‏های این مراکز تحقیقاتی و پژوهشی را برمی‏شماریم: نگاهی گذرا(1) به سابقه مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، معلوم می‏دارد که تاریخ تأسیس قدیمی‏ترین مرکز تحقیقاتی و پژوهشی که عملاً پا به عرصه وجود نهاده است، به سال 1339ه.ش برمی‏گردد. از آن تاریخ به بعد گسترش و تأسیس این مراکز سیر صعودی داشته است که روند صعودی آن بعد از انقلاب اسلامی ایران شدت گرفته است. می‏توان گفت تقریبا 80% این مراکز، بعد از انقلاب اسلامی تأسیس شده‏اند. این مراکز با عناوینی از قبیل «بنیاد»، «مرکز»، «موسسه»، «پژوهشکده»، «مجمع»، «مجتمع»، «دفتر»، «دارالتحقیق» و... مشغول فعالیت می‏باشند. این مراکز عمدتا وابسته به حوزه علمیه می‏باشند. و مابقی به صورت دولتی و یا خصوصی وشخصی اداره می‏شوند. همچنین تأمین منابع مالی این مراکز از وجوهات و سهم امام، بودجه دولت، مراکز خیریه، موقوفات، بنیادهای اقتصادی و سرمایه‏گذاری اختصاصی و... می‏باشد. ایجاد و گسترش این مراکز بنابر ملاحظلات ذیل قابل توجه است: 1. طرح مباحث جدید در حوزه‏های مختلف علوم و ضرورت پاسخگویی به شبهات و ابهامات در زمینه‏های مختلف دینی، اعتقادی و... 2. دفاع از مواریث شیعی 3. طرح مباحث حکومتی که عمدتا بعد از انقلاب اسلامی مطرح شده است. 4. حفظ و نگهداری آثار علماء شیعی 5 احیاء و نشر علوم و معارف اسلامی در زمینه‏های مختلف 6. پاسخگویی به سؤالات و نیازهای جامعه در امور مختلف 7. دستیابی به منابع، و مراکز علمی و پژوهشی در سطح جهانی و حضور در صحنه‏های مختلف بین‏المللی. انگیزه ایجاد چنین مراکزی به اقتضاء موارد فوق، به صورت «نیاز»، «ضرورت»، «تکلیف» و... در بین شخص یا اشخاص یا نهادها و مراکز علمی و... مطرح می‏باشد. زمینه فعالیت این مراکز عمدتا تحقیق و پژوهش در امور مختلف می‏باشد، اما بعضا در کنار این فعالیت‏ها، به امور دیگر می‏پردازند، تا آنجا که برخی از این مراکز توان اساسی خود را بر امور اقتصادی و تجاری متمرکز نموده و از رسالت اصلی خویش دور شده‏اند. محصولات و تولیدات این مراکز از نظر کیفی و کمی با توجه به توانمندی‏ها و فرصت‏های آنها متفاوت می‏باشد. برای نمونه برخی از این مراکز به کمیت زیاد توجه داشته و بر روی تعداد محصولات خود تکیه دارند و برخی دیگر به کیفیت توجه می‏نمایند. ناگفته نماند که سرقت‏های علمی، سوء استفاده‏های تحقیقی و پژوهشی، رقابت ناسالم و اموری از این قبیل از جمله مسایلی است که برخی از این مراکز بدان دچار شده‏اند. وضعیت منابع انسانی در این مراکز: محققین و پژوهشگران این مراکز اکثرا از طلاب و روحانیون حوزه علمیه قم می‏باشند که 90% در سطوح عالی حوزوی به سر می‏برند. همچنین برخی از آنان دارای تحصیلات دانشگاهی نیز در سطوح مختلف علمی می‏باشند. استخدام این افراد به صورت خرید خدمت و یا به صورت پروژه‏ای و شماری از آنان به صورت رسمی مشغول فعالیت می‏باشند. این مراکز اکثرا طرح‏های وسیع و گسترده تحقیقی را در دست اجراء دارند و عمدتا با استفاده از شیوه کار گروهی، مشغول به تحقیق می‏باشند. موضوعاتی که در این مراکز در حال تحقیق و بررسی است از قبیل موارد ذیل می‏باشد: فقه، اصول، فلسفه، کلام، عرفان، اخلاق، ادیان، مذاهب، تفسیر، علوم قرآنی، حدیث، درایه، رجال، تاریخ عقاید، نهج‏البلاغه، ادعیه، حقوق، اقتصاد، نجوم، جامعه‏شناسی، مدیریت، علوم سیاسی، علوم تربیتی، خانواده، کودکان و نوجوانان، زبان خارجی، ادبیات. همانطور که قبلاً گفتیم، هدف از این پژوهش، تجزیه و تحلیل در رابطه با تفاوت معنادار بین وضعیت موجود و مطلوب ساختار مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم می‏باشد. فرضیه‏های این تحقیق با توجه به ابعاد مهم ساختار سازمانی تدوین گردید و در فصل چهارم داده‏های جمع‏آوری شده به وسیله نرم‏افزار SPSSPC مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج به دست آمده با توجه به فرضیه‏های این تحقیق به شرح ذیل می‏باشد: فرضیه (1): بین «پیچیدگی» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، با وضع مطلوب آن تفاوت معنادار وجود دارد. نتیجه: از تجزیه و تحلیل نظرات پاسخ دهندگان چنین نتیجه گرفته شد که تفاوت معنی‏داری از لحاظ پیچیدگی میان وضع موجود مراکز تحقیقاتی و وضع مطلوب آنها مشاهده می‏شود. از طرفی اکثر پاسخ دهندگان نسبت به وضع موجود از لحاظ پیچیدگی راضی نبودند و بیان داشتند که وضع مطلوب آنها کاهش پیچیدگی است. بنابراین، اولاً فرضیه یک این تحقق تأیید می‏شود ثانیا کاهش پیچیدگی مطلوب می‏باشد، هرچند پیچیدگی بالا اقتضای این مراکز است لیکن کاهش پیچیدگی مطلوب پاسخ‏دهندگان است. فرضیه (2): بین «تمرکز» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، با وضع مطلوب آن تفاوت معنادار وجود دارد. نتیجه: از تجزیه و تحلیل داده‏ها نتیجه گرفته می‏شود که میان وضع موجود و مطلوب مراکز تحقیقاتی و پژوهشی از حیث تمرکز، اختلاف معناداری وجود دارد و قابل تعمیم به جامعه اصلی گروه نمونه می‏باشد. از طرف دیگر پاسخ‏دهندگان به این فرضیه درپی تمرکز بیشتر در مراکز تحقیقاتی خویش هستند و وضعیت تمرکز در وضع موجود را مطلوب نمی‏دانند. بنابراین، اولاً فرضیه شماره دو تأیید می‏شود و ثانیا مطلوب پاسخ دهندگان افزایش تمرکز می‏باشد که این حالت برای مراکز تحقیقاتی و پژوهشی مطلوب نمی‏باشد، چرا که مسئولین این مراکز درپی اعمال قدرت بیشتر در مراکز خود می‏باشند. فرضیه (3): بین «رسمیت» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم با وضع مطلوب آن تفاوت معنادار وجود دارد. نتیجه: تجزیه و تحلیل انجام شده نشان می‏دهد که میان وضعیت موجود و مطلوب مراکز تحقیقاتی و پژوهشی از حیث رسمیت اختلاف معناداری وجود دارد. این حالت قابل تعمیم به جامعه اصلی گروه نمونه است. همچنین مطلوب پاسخ دهندگان در ارتباط با رسمیت مراکز پژوهشی، رسمیت بالا می‏باشد. بنابراین اولاً فرضیه شماره سه تأیید می‏شود، ثانیا پاسخ دهندگان به این فرضیه خواستار رسمیت بیشتر در مراکز خویش هستند. این موضوع نیز حکایت از اعمال قدرت و نقوذ صاحبان این مراکز نسبت به فرآیند پژوهشی می‏باشد که تفسیر آن می‏آید. فرضیه (4): بین «انسجام و هماهنگی» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی با وضع مطلوب آن تفاوت معنادار وجود دارد. نتیجه: با توجه به تحلیل داده‏ها می‏توان گفت که میان وضع موجود و مطلوب مراکز تحقیقاتی و پژوهشی از حیث هماهنگی و انسجام اختلاف معنادار وجود دارد و این موضوع قابل تعمیم به جامعه اصلی گروه نمونه است. همچنین پاسخ دهندگان به این فرضیه از وضع هماهنگی و انسجام مراکز تحقیقاتی خویش راضی نیستند و خواستار هماهنگی و انسجام بیشتر می‏باشند. فرضیه (5): بین «ساختار» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی با وضع مطلوب آن تفاوت معنادار وجود دارد. نتیجه: ساختار سازمانی یک سازمان با توجه به ابعاد اساسی آن قابل بررسی است. از تجزیه و تحلیل داده‏ها نتیجه می‏شود که با در نظر گرفتن ابعاد ساختاری، بین وضع موجود و وضع مطلوب ساختار مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم اختلاف معناداری وجود دارد. نتیجه‏گیری کلی براساس جمع‏بندی نتایج حاصله از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مصاحبه و همچنین مشاهده مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم نتایج زیر به دست آمد: الف. نارسایی در فرآیند سازماندهی مراکز پژوهشی قم همانطور که اشاره رفت، ساختار، حاصل سازماندهی هر سازمانی می‏باشد. ضعف و نارسایی در این فرآیند یقینا بر پیکره و اندام آن یعنی ساختار تأثیر می‏گذارد، بنابراین ضعف ساختاری در مراکز پژوهشی را باید قبل از هر چیز در فرآیند سازماندهی آن جست‏وجو کرد. از این‏رو به نارسایی و ضعف‏های سازماندهی آن می‏پردازیم: ضف در تعیین وظایف: وظایف و فعالیت‏های تعیین شده از سوی این مراکز، با اهداف و مأموریت آنها همخوانی ندارد. ضعف در تقسیم وظایف به گروه‏های وظیفه: وظایف و فعالیت‏های تحقیقاتی و پژوهشی به درستی گروه‏بندی نشده‏اند. تعیین سطوح سرپرستی نادرست: سطوح سرپرستی گروه‏های تحقیقاتی و پژوهشی متناسب با فعالیت‏های تحقیقاتی شکل نگرفته است. نارسایی در نظام ارتباطی: خطوط ارتباطی اعم از عمودی، افقی و مورب به طور صحیح و شفاف تعریف نشده‏اند، لذا در کانال‏های ارتباطی مراکز تحقیقاتی مورد مطالعه، ابهام، سوءتفاهم و تضاد وجود دارد. نارسایی در طراحی مشاغل: در مراکز تحقیقاتی مورد بررسی، تعداد مشاغل، مشخصات شغلی، ویژگی‏های شغلی و نیازهای شغلی آنها نارسایی و ضعف مشاهده می‏شود. ب. ضعف‏های ساختاری (StructuralDeficiency)در مراکز پژوهشی قم نارسایی و ضعف در ساختار مراکز تحقیقاتی و پژوهشی با توجه به ابعاد مورد بررسی به شرح ذیل می‏باشد: ساختار مراکز تحقیقاتی به عنوان یک فرآیند سیاسی با توجه به تجزیه و تحلیل اطلاعات، در مورد ابعاد ساختاری سازمان می‏توان چنین نتیجه گرفت که ساختار مراکز تحقیقاتی قم، حاصل تنازع قدرت فیمابین ائتلاف‏های درونی مراکز بوده که منافع ویژه‏ای برای خود داشته و هر کدام از آنها ساختاری را طالبند که در هر زمان ممکن، منافع آنها را در عوض منافع کل سازمان، بهتر محقق سازد. در یک چنین فضایی، شگردهای سیاسی، معیار و تعیین کننده ابعاد ساختار این مراکز می‏باشد. شاهد این مطلب آن است که اکثر این مراکز به وسیله قدرت‏های ذی‏نفوذی اداره می‏شود که مالک این مراکز بوده و به دنبال تأمین منافع (مشروع و یا غیرمشروع) خود در برپایی چنین مراکزی هستند. علاوه بر آن می‏توان بر تأیید گفتار فوق نشانه‏های ساختاری آن را با توجه به تجزیه و تحلیل انجام شده، نمایان ساخت: پیچیدگی تفکیک زیاد (افقی، عمودی، یا از لحاظ جغرافیایی)، منجر به مشکلاتی در امر هماهنگی و کنترل می‏شود. از این‏رو مدیریت ترجیح می‏دهد که همه عوامل از لحاظ میزان پیچیدگی کم، در وضعیت مشابهی باشد. البته همه عوامل مساوی و متعادل نیستند. عوامل محیطی، اندازه و فناوری مراکز تحقیقاتی، پیچیدگی زیادی را ایجاد می‏کنند. بنابراین نوعی مصالحه یا سازش ضرورت می‏یابد. عوامل الزام‏آور، پارامترها را تدوین می‏کنند، لذا از مراکزی با چنین وضعیتی نمی‏توان بیشتر از این را انتظار داشت که کمترین میزان پیچیدگی (برای حداکثر نمودن کنترل) متناسب با معیارهای رضایت‏بخش برای اثربخشی سازمانی را برگزیند. نتایج حاصله از تجزیه و تحلیل فرضیه شماره یک که مربوط به پیچیدگی در سازمان است نشان می‏دهد که پاسخ‏دهندگان (مدیران، سرپرستان گروه، کارشناسان، محققان)، به دنبال پیچیدگی کمتر هستند. میانگین وضع موجود از لحاظ پیچیدگی در مراکز پژوهشی برابر با 6650/3 است، در صورتی که میانگین وضع مطلوب 2074/3 است که این کاهش با توجه به ملاحظات فوق قابل توجه است. رسمیت صاحبان قدرت بر قوانین و مقررات فعالیت کارکنان، اِعمالِ نفوذ خواهند کرد، زیرا آنچه مدنظر قدرت‏مداران است، کنترل و نظارت مطلوب می‏باشد. به همین منظور، این مراکز باید از میزان رسمیت زیادی برخوردار باشند. هرچند رسمیت زیاد در مراکز تحقیقاتی و پژوهشی چندان مطلوب نیست، لکن همانطور که ملاحظه شد، صاحبان قدرت سطوح بالای رسمیت را خواهانند تا نظارت آنها را بر فعالیت‏های سازمانی قوت بخشیده و تا حدی تضمین نمایند. این موضوع در تجزیه و تحلیل فرضیه شماره دو که رسمیت ساختار مراکز تحقیقاتی را مورد آزمون قرار داد به خوبی آشکار است. میانگین وضع موجود از حیث رسمیت در ساختار مراکز پژوهشی شهرستان قم برابر با 579/2 است در صورتی که مطلوب آنها میانگین 2713/3 است. این اختلاف قابل ملاحظه است و مؤید توضیحات فوق می‏باشد. تمرکز صاحبان قدرت در مراکز تحقیقاتی و پژوهشی خواهان آن هستند که خود رأسا به اتخاذ تصمیم بپردازند؛ حتی اگر هم انجام شود و شکل بگیرد، ممکن است نوعی عدم تمرکز کاذب ایجاد شود. یعنی علی‏الظاهر مدیریت عالی اتخاذ تصمیم را به رده‏های پایین تفویض می‏نماید، اما برای دریافت بازخور از عملکرد کارکنان رده پایین، فناوری اطلاعات را به کار می‏گیرد؛ به عبارت دیگر، از طریق تعیین و تعریف پارامترهای تصمیمات، کنترل خود را حفظ می‏کند. بر همین سیاق، مراکز تحقیقاتی و پژوهشی مورد بررسی، بنا به دلایل مذکور، خواهان نوعی تمرکز در تصمیم‏گیری بودند. در وضع موجود و مطلوب مراکز پژوهشی شهرستان قم از حیث تمرکز، اختلاف وجود دارد و درپی تمرکز بالاتر هستد. تجزیه و تحلیل انجام شده حکایت از این دارد که میانگین وضع موجود تمرکز در مراکز پژوهشی شهرستان قم برابر 7076/2 و میانگین وضع مطلوب آن 8409/3 است. افزایش در وضعیت مطلوب با توجه به ملاحظات فوق قابل توجه است؛ چرا که صاحبان قدرت درپی به حداکثر رساندن قدرت خویش هستند. انسجام و هماهنگی صاحبان قدرت در مراکز تحقیقاتی وقتی به دنبال تمرکز و رسمیت بالا و پیچیدگی کم به منظور کنترل بر فعالیت‏های این مراکز هستند، بدیهی است که بدون انسجام و هماهنگی بالا، این هدف میسر نخواهد شد. از این‏رو، برای تسلط بر متغیرهای داخلی و خارجی خود درپی هماهنگی و انسجام بالایی هستند. با توجه به تجزیه و تحلیل حاصله از فرضیه چهارم: انسجام و هماهنگی در میانگین وضع موجود برابر با 2153/2 و میانگین وضع مطلوب 2948/4 است. این اختلاف فاحش حکایت از تحلیل فوق دارد و پاسخ‏دهندگان به این فرضیه به دنبال به حداکثر رساندن هماهنگی و انسجام در مراکز خود هستند. البته باید توجه داشت انسجام و هماهنگی در ساختار یک سازمان بسیار مطلوب است و شکل‏گیری ساختار یک سازمان با توجه به انشعاب و انسجام آن است، لیکن انسجام در اینجا با توجه به سه بعد دیگر ساختار دیده می‏شود و انسجام و انشعاب واحدها و بخش‏های ساختار این مراکز به دنبال اغراض خاصی است. نتیجه کلی از آنجا که مراکز تحقیقاتی شهرستان قم را صاحبان قدرت اداره می‏کنند، آنها به منظور افزایش نظارت و کنترل بر مراکز خویش، درپی انتخاب و پیکربندی ساختاری هستند که پیچیدگی کم و تمرکز، رسمیت، انسجام و هماهنگی بالایی داشته باشد. چنین عملی منجر به ساختاری سیاسی خواهد شد و در نتیجه از یک سوی پیامدها و عواقب مختص به خود داشته، و از سوی دیگر، از مزایای دیگر الگوهای ساختاری محروم خواهد شد. ج. ضعف و نارسایی مدیریت منابع انسانی مراکز پژوهشی قم اطلاعات حاصله و نتیجه‏گیری این بخش، عمدتا حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات مندرج در سه سؤالِ بازِ پرسشنامه و مصاحبه می‏باشد که به شرح زیر می‏باشد: عدم امنیت شغلی: اکثر محققین و مسئولین گروه‏های پژوهشی اذعان داشتند که نسبت به آینده شغلی خود مطمئن نیستند. دغدغه‏های شغلی پرسنل مراکز پژوهشی باعث دلسردی، خمودگی و عدم انگیزه کافی برای تحقیق بهتر و بیشتر شده است. نارسایی در سیستم حقوق و دستمزد: عمده پرسنل مراکز تحقیقاتی از پایین بودن حقوق و دستمزد، عدم عدالت و انصاف در سیستم حقوق و پرداخت و... رنج می‏برند. کمبود و یا فقدان امکانات رفاهی و خدماتی: نیروی انسانی در مراکز تحقیقاتی از فقدان برخی امکانات رفاهی مانند بیمه، مسکن و... گله‏مند بودند که خواستار رسیدگی به آن هستند. عدم آموزش پرسنل: برخی از محققین و مسئولین اذعان داشتند که برای هرچه علمی‏تر و کاربردی‏تر شدن پژوهش‏ها، پرسنل مراکز تحقیقاتی باید آموزش لازم و کافی را در خصوص روش تحقیق علمی ببینند. کمبودها و موانع عمومی در مراکز پژوهشی قم کمبودها و موانع زیر با توجه به تجزیه و تحلیل اطلاعات گذشته، سه سؤال باز پرسشنامه، مصاحبه به وسیله پژوهشگر و اسناد و مدارک می‏باشد. لازم به ذکر است که کمبودها و موانع زیر در اکثر مراکز پژوهشی قم مشاهده شده است. بدیهی است، که چه بسا پاره‏ای از مواردی که ذکر می‏شود در مورد بعضی از مراکز پژوهشی صادق نباشد، اما وضعیت کلی این مراکز حکایت از موارد ذیل دارد: فقدان شرح وظایف مدون و دفترچه اختیارات و مسؤولیت ها، عدم طراحی مشاغل، عدم تناسب ساختار موجود با اهداف از پیش تعیین شده، عدم تناسب برخی از محصولات این مراکز با نیازهای جامعه، عدم توجه به اولویت‏های تحقیقاتی جامعه و فقدان نیازسنجی برای اولویت‏بندی تحقیقاتی، تعدد مراکز تصمیم‏گیری در امور پژوهشی و تحقیقاتی به خاطر وابستگی آنها با مراکز متعدد (دولتی، حوزوی، شخصی و...)، ابهام در اهداف، مأموریت‏ها و راهبردهای تحقیقاتی و پژوهشی و نداشتن رسالتی یکسان و مشترک در امور پژوهشی و تحقیقاتی، فاصله گرفتن از اهداف اصلی (تحقیقاتی) و پرداختن به امور جانبی که در حیطه‏کاری آنان نیست. گرایش به سوی تجاری شدن مراکز تحقیقاتی و ورود سوداگران اقتصادی در امور تحقیقاتی و پژوهشی، عدم تناسب روش تحقیق با موضوعات تحقیقاتی، فقدان بانک اطلاعاتی مرکزی جهت اطلاع‏رسانی، عدم استفاده بهینه از نیروی متخصص و کارآمد، عدم هماهنگی و همکاری بین مراکز تحقیقاتی و بهره‏مند نشدن از تجربیات و محصولات دیگر، رقابت‏های ناسالم و سرقت‏های علمی، سرمایه‏گذاری‏های تحقیقاتی کوتاه مدت، و عدم گرایش به سرمایه‏گذاری‏های بلند مدت به منظور نتایج بهتر، دوباره کاری‏ها، تداخل و تزاحم تحقیقی و پژوهشی، فقدان مدیریت صحیح برای هدایت و رهبری این مراکز (عدم مدیریت تحقیقات)، بهره‏برداری نادرست از نیروی انسانی به خاطر عرضه زیاد نیروی انسانی و تقاضای کم، فقدان فرهنگ پژوهشی و عدم آگاهی از جایگاه خود در میان مراکز تحقیقاتی و پژوهشی، بی‏توجهی نسبت به فناوری جدید تحقیقاتی و عجین شدن با روش‏های سنتی در تحقیق و پژوهش پیشنهادات هرچند طرح کمبودها و نارسایی‏های مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، خود می‏تواند نوعی پیشنهاد در جهت اصلاح آنها باشد، اما به منظور انسجام بخشیدن به مباحث گذشته، پیشنهاد خویش را در قالب بحثی با عنوان «مدیریت تحقیقات و سازماندهی مراکز پژوهشی» می‏آوریم، که پرداختن به چنین موضوعی به خودی خود ساختاری مطلوب (در نظر پژوهشگر) برای مراکز پژوهشی به تصویر می‏کشاند و شاید رهنمونی برای چنین مراکزی باشد. پیشنهاد الگوی «ساختار ماتریسی» برای مدیریت‏های تحقیقاتی در یک سازمان پویا و متغیر یکی از مسایل مربوط به فعالیت‏های تحقیقاتی این است که وقتی مدیر یا مسؤول تحقیق در یک قسمت از اختیارات کافی برخودار نیست و در نمودار سازمانی خود زیر نظر یکی از مدیران صف قرار می‏گیرد، عملاً نمی‏تواند دیدگاه‏ها و پیشنهادات خود را در ارتباط با پروژه‏های تحقیقاتی مطرح ساخته و آن را تا رسیدن به نتیجه دنبال نماید. در ارتباط با ساختار مراکز تحقیقاتی و پژوهشی، الگوهای مختلفی ارایه می‏دهند. با توجه به این که امروزه در عصر اطلاعات قرار داریم، ساختار مناسب با این عصر، به ویژه ساختار مراکز تحقیقاتی، ساختارهایی دانش‏مدار هستند. سازمان‏های مجازی (هوشمند، پارندی و...) می‏توانند پاسخگوی چنین ساختارهایی باشند، لیکن برای مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم با توجه به شرایط و اقتضائاتی که دارند، الگوهای سازمان‏های مجازی پیشنهاد نمی‏شود، چرا که هنوز این مراکز به سطح چنین سازمان‏هایی نرسیده‏اند. با توجه به امکانات، قابلیت‏ها، الزامات، تمهیدات و شرایط محیطی درونی و بیرونی مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، ساختار ماتریسی پیشنهاد می‏شود. عوامل وجود این مشکل به خصوص در سازمان‏های متوسط و کوچک را می‏توان به صورت زیر خلاصه نمود. 1. وجود روابط و بوروکراسی عریض و طول برای تصمیم‏گیری در مورد بودجه، نوع پروژه، و امثال آن. 2. عدم درک مشکلات و خواست‏های تحقیقاتی متخصصین زیر دست خود، از سوی مدیریت‏های مربوط. 3. عدم دسترسی سریع به نتایج ملموس در کارهای تحقیقاتی. 4. درگیری و گرفتاری مدیران در کارهای اجرایی و در نتیجه عدم توجه به کارهای تحقیقاتی. 5 نبودن جایگاه خاصِ تحقیقات در هر قسمت و حل شدن پروژه‏های تحقیقاتی و نتایج آن منابع در کل سازمان و در نتیجه از بین رفتن انگیزه لازم برای محققین. در سازمان‏های ماتریسی که نمونه آن در شکل زیر مشاهده می‏گردد این مسایل تا حد زیادی مرتفع گشته است. چرا که اینگونه سازمان‏ها، اساس سازماندهی خود را بر وظایف روی پروژه‏های مختلف قرار می‏دهند و هر پروژه از اختیارات کافی برای انجام فعالیت‏های مختلف از جمله فعالیت‏های تحقیقاتی برخودار است. در حقیقت به جای این که تمامی تحقیقات به یک نقطه بار گردد، تحقیقات در پروژه در عملیات همان پروژه مورد بررسی قرار می‏گیرد و توسط مدیران پروژه نیز تصمیم‏گیری به عمل می‏آید. به این ترتیب متخصصین سلسله مراتب طولانی را برای توجیه پروژه خود طی نمی‏کنند و با توجیه مدیر پروژه می‏توانند به خواست‏های خود دست یابند. از محسنات دیگر سازمان ماتریسی این است که اگر تحقیقات در یک پروژه مستلزم وجود متخصصین تمام وقت و یا کارگاه‏ها و آزمایش‏های لازم نباشد، می‏توان با ایجاد آزمایشگاه‏ها و کارگاه‏های مرکزی، به کلیه پروژه‏های سازمان، خدمات لازم را ارایه داد و متخصصین نیز اوقات اضافی خود را در اختیار سایر پروژه‏ها بگذارند. ساختار ماتریسی الگویی برای مراکز پژوهشی قم پیشنهادات کلی ایجاد «سازمان مرکزی تحقیق» به منظور سازماندهی تحقیقات و مراکز تحقیقاتی آموزش «مدیران پژوهشی» از میان محققان با سابقه و کارآمد و سپردن مدیریت تحقیقات علمی به دست آنان ایجاد و ترویج «فرهنگ تحقیق» در جامعه، به نحوی که جریان تحقیق از حالت تصادفی و موسمی، به روندی منظم و نهادینه تبدیل گردد. تفکیک «روش‏های علمی» از شیوه‏های غیر علمی و جایگزینی هرچه بیشتر «روش‏های تحلیلی و تبیینی» به جای «روش‏های ژورنالیستی و توصیفی» در تحقیقات و پژوهش تأمین و تضمین «هزینه‏های تحقیق» از سوی سازمان‏های پژوهشی و مؤسسات علمی کشور تأمین و ارایه «وسایل تحقیق» در حد ضرورت «توسعه تحقیقات» در سطوح مختلف چه درمقابل سفارش کارفرما، و چه صرفا، برای انباشت اطلاعات علمی در سطح کشور غنای «ادبیات تحقیق» از طریق استاندارد کردن اصطلاحات، مفاهیم و شاخص‏ها و تعریف دقیق آنها به منظور جلوگیری از تشتت افکار و اختلاف آرا. «آموزش و تجهیز کادر آموزش دیده و مجرب» به مثابه کادر تحقیق، به منظور برآوردن نیازهای تحقیقاتی سازمان‏های پژوهشی تعریف و تعیین دقیق «مراجع برنامه‏ریزی» و «پژوهشگران مسایل اجتماعی» در جهت روشن کردن حدود وظایف و مسئولیت‏های طرفین قرارداد و تعیین «رابطه دقیق آنها» و همچنین هماهنگی و انسجام بین مراجع خط مشی‏گذار تصمیم گیرنده و برنامه‏ریز در امور تحقیقاتی و پژوهشی انتخاب مناسب موضوعات تحقیقاتی با توجه به نیاز و اولویت‏های جامعه ایجاد بانک اطلاع‏یابی و اطلاع‏رسانی مرکزی جهت برقراری ارتباط بیشتر و نزدیک‏تر بین مراکز تحقیقاتی و به منظور تبادل اطلاعات و بهره‏برداری از محصولات و تحقیقات یکدیگر. 1. اطلاعات این بخش و جدول شناسنامه مراکز تحقیقاتی و پژوهشی از طریق مشاهده پژوهشگر و مصاحبه با صاحبنظران و همچنین منابع ذیل به دست آمده است: الف) جزوه «آشنایی با فعالیت مراکز تحقیقات اسلامی در قم» وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ب) جزوه «طرح شناسایی و سازماندهی بهینه مراکز فرهنگی پژوهشی استان قم» مرحله اول، دبیرخانه مشترک شورای فرهنگ عمومی و شورای پژوهشی استان قم ج) راهنمای مراکز فرهنگی، تحقیقاتی و...، بانک اطلاعات علوم اسلامی مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم. د) علی نقی امیری، «بررسی اثربخشی مدیریت در مراکز پژوهشی قم» پایان نامه کارشناسی ارشد، 1375 ه) بروشورها و گزارشات مراکز مختلف تحقیقاتی و پژوهشی. اهداف پژوهش هدف اصلی این پژوهش، شناسایی ساختار سازمانی مراکز تحقیقاتی، و به تبع آن ارایه راه‏حل‏های مناسب برای بهبود و تحول ساختار موجود این مراکز در راستای مهندسی مجدد روشها و تشکیلات است. حصول این مطلوب موجب می‏شود تا فرهنگ لازم در سطوح مختلف برای نیل به اهداف ذیل فراهم آید: 1. ایجاد زمینه برنامه‏ریزی و تبیین اهداف کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت. 2. ایجاد زمینه اصلاح تشکیلات و روش‏ها و تعیین دقیق وظایف در راستای برقراری ارتباط مؤثر 3. ایجاد زمینه‏های لازم جهت هماهنگی و انسجام بین مراکز تحقیقاتی و پژوهشی و جلوگیری از تداخل فعالیت‏ها و دوباره‏کاری‏ها 4. ایجاد زمینه مناسب جهت سازماندهی صحیح این مراکز 5 ایجاد زمینه لازم برای تعیین الگوها و استانداردهای علمی در امر تحقیق و پژوهش فرضیات تحقیق فرضیه اصلی آن است که: «بین وضع موجود ساختار مراکز پژوهشی و تحقیقاتی شهرستان قم با وضع مطلوب، تفاوت معناداری وجود دارد» فرضیه‏های بعدی به شرح ذیل است: 1. بین «پیچیدگی» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، با وضع مطلوب آن تفاوت معناداری وجود ندارد. 2. بین «تمرکز» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم با وضع مطلوب آن تفاوت معناداری وجود دارد. 3. بین «رسمیت» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم با وضع مطلوب آن تفاوت معناداری وجود دارد. 4. بین «هماهنگی و انسجام» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم با وضع مطلوب آن تفاوت معناداری وجود دارد. قلمرو تحقیق قلمرو موضوعی: به طور کلی این تحقیق ناظر به ویژگی‏ها و ابعاد مهم ساختار سازمانی مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم می‏باشد. قلمرو مکانی: شامل مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم که هر یک به نحوی در امور تحقیقاتی و پژوهشی دخالت داشته و بدان مشغولند. این مراکز شامل مراکز دولتی، حوزوی، خصوصی و یا ترکیبی از آنها یا مراکز مستقل، وابسته و یا ترکیبی از آن دو می‏باشند. قلمرو زمانی: این پژوهش به طور کلی وضعیت ساختار سازمانی مراکز تحقیقاتی شهرستان قم را از بدو تأسیس تاکنون مورد دقت و امکان نظر قرار داده است، اما عمدتا توجه خود را به سال‏های 1377، 1378 و 1379 معطوف داشته است. روش تحقیق تحقیق حاضر از نوع تحقیق توصیفی (Descriptive) می‏باشد. تحقیق توصیفی شامل مجموعه روش‏هایی است که هدف آنها توصیف کردن شرایط یا پدیده‏های مورد بررسی است. هدف از تحقیق توصیفی، صرفا شناخت بیشتر شرایط موجود یا یاری دادن به فرآیند تصمیم‏گیری می‏باشد. روش تحقیق حاضر از نوع پیمایشی یا زمینه‏یابی می‏باشد. از آنجا که برای بررسی توزیع و ویژگی‏های یک جامعه آماری، روش پیمایشی به کار می‏رود، این نوع تحقیق می‏تواند برای پاسخ به سؤالات پژوهشی از جمله سؤال‏های زیر، مورد استفاده قرار گیرد: مراکز پژوهشی استان قم از نظر ساختاری در چه وضعیتی قرار دارند؟ تمرکز و عدم تمرکز در مراکز پژوهشی قم چه وضعیتی دارد؟ وضع ایده‏آل چگونه است؟ رسمیت در وضع موجود و مطلوب آن برای مراکز پژوهشی استان قم چگونه است؟ فاصله پیچیدگی فعلی و پیچیدگی مورد نظر مدیران و محققان مراکز پژوهشی قم چه است؟ انسجام و هماهنگی در وضعیت موجود مراکز پژوهشی چگونه است؟ و آیا وضعیت مطلوبی برای آن متصور است؟ جامعه آماری جامعه آماری این تحقیق عبارتند از کلیه مدیران، رؤسا، سرپرستان گروه‏های تحقیقاتی و همچنین محققان و پژوهشگران و کارشناسانی که در مؤسسات تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم در سال 1379 مشغول به فعالیت می‏باشند. در شهرستان قم حدود 150 مؤسسه و مرکز تحقیقاتی کوچک و بزرگ وجود دارد که از این تعداد حدود 40 تا 50 مؤسسه، جدیدالتأسیس می‏باشند و هنوز فعالیت رسمی خود را آغاز نکرده‏اند؛ برخی از آنها فقط در حد یک «نام» موجودیت دارند، یا برخی دیگر از فعالیت تحقیقاتی دست کشیده و منحل شده‏اند. با وجود این، جامعه آماری این پژوهش حدودا 80 مؤسسه و مرکز تحقیقاتی می‏باشد. در جامعه آماری مذکور، مجموعا 2400 نفر، شامل کارشناسان، محققان، مدیران و رؤسا گروه‏ها، مشغول فعالیت هستند. نمونه آماری و روش نمونه‏گیریی از میان 80 مرکز تحقیقاتی و پژوهشی، هشت مرکز به طور تصادفی منظم (SystematicSampling) انتخاب شده‏اند. در این مرحله، نمونه‏گیری خوشه‏ای صورت گرفته است، یعنی برای بررسی و نظرسنجی از کارکنان مراکز پژوهشی از میان مراکز پژوهشی نمونه‏گیری تصادفی منظم صورت گرفته است که محققین و مدیران این مراکز آزمودنی‏های این تحقیق را تشکیل می‏دهند. از مراکز موجود حدودا 430 نفر واجد ویژگی‏ها و شرایط لازم به عنوان آزمودنی‏های این پژوهش بودند و به لحاظ محدودیت‏های مختلف از جمله محدودیت‏های زمانی، عدم آشنایی با مراکز، مشکلات و موانع گردآوری اطلاعات و نظایر آن، بررسی همه افراد مذکور ممکن نبود و ناگزیر 113 نفر از طریق نمونه‏گیری تصادفی منظم برگزیده شدند. لازم به ذکر است جهت بالا بردن اطمینان پژوهش، حجم نمونه دو برابر شد تا مطلوب حاصل گردد. بنابراین تعداد 240 پرسشنامه در مراکز مختلف توزیع شده و از این تعداد 113 پرسشنامه در تجزیه و تحلیل اطلاعات به کار رفته است. روش گردآوری اطلاعات اطلاعات این پژوهش از طریق پرسشنامه، مصاحبه و مراجعه به اسناد و مدارک جمع‏آوری شده است. برخی از مشخصات مراکز تحقیقاتی و پژوهشی قم کمبودها و مشکلات تهیه، نگهداری و بهره‏گیری از مواد، ابزارها و دستگاه‏های تحقیقاتی عدم آشنایی کافی پژوهشگران با مسایل مورد نیاز پژوهش و مسایل کلی علمی و فنی فقدان نظام فراگیر تحقیقاتی، مشخص نبودن حوزه وظایف موسسات و مراکز پژوهشی، عدم هماهنگی سازمان‏ها و موسسات، عدم ارتباط و تشریک مساعی و دیگر نارسایی‏های اداری کمبود وسایل مؤثر ارتباط علمی از قبیل مجلات، خبرنامه‏ها، کنفرانس‏ها و کافی نبودن ارتباط پژوهشگران با دنیای خارج کمبود دستگاه‏های علمی پشتیبان مانند کتابخانه، موزه و ایستگاه‏های پژوهشی و اسناد علمی و فنی کمبود سازمان‏های مؤثر علمی حرفه‏ای از قبیل جوامع مهندسی و یا نداشتن فعالیت علمی. آشنایی با مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم پژوهش و تحقیق خمیر مایه علم است و علوم از دامن پژوهش‏های نظری و علمی زاییده شده و رشد می‏یابند. امروزه کشورهای پیشرفته دنیا بودجه‏های کلانی را به امر پژوهش اختصاص می‏دهند. در دنیای پر تلاطم امروزی که به سرعت در حال تغییر و تحول و انباشت و رشد تصاعدی دانش، سرعت فزاینده‏ای به خود گرفته است، پژوهش و تحقیق ضرورتی انکارناپذیر پیدا می‏کند. رسیدن به رشد و توسعه همه جانبه، مخصوصا در زمینه‏های علوم انسانی، بدون سرمایه‏گذاری در امر پژوهش، امکان‏پذیر نیست. بدیهی است که حوزه‏های علوم دینی هم از این مقوله مستثنی نمی‏باشد. این حوزه‏ها ماهیتا همراه با تفکر، تحقیق و خلاقیت و ابتکار بوده‏اند. این امر چنان اهمیتی داشته و دارد که بسیاری از بزرگان را به نام آثارشان می‏شناسند؛ همچون صاحب جواهر، صاحب عروة و.... به هر حال، تحقیق و پژوهش در چنین حوزه‏هایی یک وظیفه و رسالت تلقی شده و می‏شود و کلام حضرت امیر علیه‏السلام همیشه در نظرشان جلوه‏نمایی می‏کند: «لاینفع اجتهاد بغیر تحقیق». حوزه علمیه قم به دلیل جایگاه خاصی که در تبیین اسلام و مبانی نظری آن داشته و دارد، نقشی اساسی در جهت‏گیری نظام تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم داشته است. تا آنجا که می‏توان ادعا کرد که عمده مراکز تحقیقاتی و پژوهشی این شهرستان زاییده حوزه علمیه می‏باشد و یا در راستای اهداف آن گام برمی‏دارد. اکنون با توجه به مقدمه فوق، اهم ویژگی‏های این مراکز تحقیقاتی و پژوهشی را برمی‏شماریم: نگاهی گذرا(1) به سابقه مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، معلوم می‏دارد که تاریخ تأسیس قدیمی‏ترین مرکز تحقیقاتی و پژوهشی که عملاً پا به عرصه وجود نهاده است، به سال 1339ه.ش برمی‏گردد. از آن تاریخ به بعد گسترش و تأسیس این مراکز سیر صعودی داشته است که روند صعودی آن بعد از انقلاب اسلامی ایران شدت گرفته است. می‏توان گفت تقریبا 80% این مراکز، بعد از انقلاب اسلامی تأسیس شده‏اند. این مراکز با عناوینی از قبیل «بنیاد»، «مرکز»، «موسسه»، «پژوهشکده»، «مجمع»، «مجتمع»، «دفتر»، «دارالتحقیق» و... مشغول فعالیت می‏باشند. این مراکز عمدتا وابسته به حوزه علمیه می‏باشند. و مابقی به صورت دولتی و یا خصوصی وشخصی اداره می‏شوند. همچنین تأمین منابع مالی این مراکز از وجوهات و سهم امام، بودجه دولت، مراکز خیریه، موقوفات، بنیادهای اقتصادی و سرمایه‏گذاری اختصاصی و... می‏باشد. ایجاد و گسترش این مراکز بنابر ملاحظلات ذیل قابل توجه است: 1. طرح مباحث جدید در حوزه‏های مختلف علوم و ضرورت پاسخگویی به شبهات و ابهامات در زمینه‏های مختلف دینی، اعتقادی و... 2. دفاع از مواریث شیعی 3. طرح مباحث حکومتی که عمدتا بعد از انقلاب اسلامی مطرح شده است. 4. حفظ و نگهداری آثار علماء شیعی 5 احیاء و نشر علوم و معارف اسلامی در زمینه‏های مختلف 6. پاسخگویی به سؤالات و نیازهای جامعه در امور مختلف 7. دستیابی به منابع، و مراکز علمی و پژوهشی در سطح جهانی و حضور در صحنه‏های مختلف بین‏المللی. انگیزه ایجاد چنین مراکزی به اقتضاء موارد فوق، به صورت «نیاز»، «ضرورت»، «تکلیف» و... در بین شخص یا اشخاص یا نهادها و مراکز علمی و... مطرح می‏باشد. زمینه فعالیت این مراکز عمدتا تحقیق و پژوهش در امور مختلف می‏باشد، اما بعضا در کنار این فعالیت‏ها، به امور دیگر می‏پردازند، تا آنجا که برخی از این مراکز توان اساسی خود را بر امور اقتصادی و تجاری متمرکز نموده و از رسالت اصلی خویش دور شده‏اند. محصولات و تولیدات این مراکز از نظر کیفی و کمی با توجه به توانمندی‏ها و فرصت‏های آنها متفاوت می‏باشد. برای نمونه برخی از این مراکز به کمیت زیاد توجه داشته و بر روی تعداد محصولات خود تکیه دارند و برخی دیگر به کیفیت توجه می‏نمایند. ناگفته نماند که سرقت‏های علمی، سوء استفاده‏های تحقیقی و پژوهشی، رقابت ناسالم و اموری از این قبیل از جمله مسایلی است که برخی از این مراکز بدان دچار شده‏اند. وضعیت منابع انسانی در این مراکز: محققین و پژوهشگران این مراکز اکثرا از طلاب و روحانیون حوزه علمیه قم می‏باشند که 90% در سطوح عالی حوزوی به سر می‏برند. همچنین برخی از آنان دارای تحصیلات دانشگاهی نیز در سطوح مختلف علمی می‏باشند. استخدام این افراد به صورت خرید خدمت و یا به صورت پروژه‏ای و شماری از آنان به صورت رسمی مشغول فعالیت می‏باشند. این مراکز اکثرا طرح‏های وسیع و گسترده تحقیقی را در دست اجراء دارند و عمدتا با استفاده از شیوه کار گروهی، مشغول به تحقیق می‏باشند. موضوعاتی که در این مراکز در حال تحقیق و بررسی است از قبیل موارد ذیل می‏باشد: فقه، اصول، فلسفه، کلام، عرفان، اخلاق، ادیان، مذاهب، تفسیر، علوم قرآنی، حدیث، درایه، رجال، تاریخ عقاید، نهج‏البلاغه، ادعیه، حقوق، اقتصاد، نجوم، جامعه‏شناسی، مدیریت، علوم سیاسی، علوم تربیتی، خانواده، کودکان و نوجوانان، زبان خارجی، ادبیات. همانطور که قبلاً گفتیم، هدف از این پژوهش، تجزیه و تحلیل در رابطه با تفاوت معنادار بین وضعیت موجود و مطلوب ساختار مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم می‏باشد. فرضیه‏های این تحقیق با توجه به ابعاد مهم ساختار سازمانی تدوین گردید و در فصل چهارم داده‏های جمع‏آوری شده به وسیله نرم‏افزار SPSSPC مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج به دست آمده با توجه به فرضیه‏های این تحقیق به شرح ذیل می‏باشد: فرضیه (1): بین «پیچیدگی» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، با وضع مطلوب آن تفاوت معنادار وجود دارد. نتیجه: از تجزیه و تحلیل نظرات پاسخ دهندگان چنین نتیجه گرفته شد که تفاوت معنی‏داری از لحاظ پیچیدگی میان وضع موجود مراکز تحقیقاتی و وضع مطلوب آنها مشاهده می‏شود. از طرفی اکثر پاسخ دهندگان نسبت به وضع موجود از لحاظ پیچیدگی راضی نبودند و بیان داشتند که وضع مطلوب آنها کاهش پیچیدگی است. بنابراین، اولاً فرضیه یک این تحقق تأیید می‏شود ثانیا کاهش پیچیدگی مطلوب می‏باشد، هرچند پیچیدگی بالا اقتضای این مراکز است لیکن کاهش پیچیدگی مطلوب پاسخ‏دهندگان است. فرضیه (2): بین «تمرکز» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، با وضع مطلوب آن تفاوت معنادار وجود دارد. نتیجه: از تجزیه و تحلیل داده‏ها نتیجه گرفته می‏شود که میان وضع موجود و مطلوب مراکز تحقیقاتی و پژوهشی از حیث تمرکز، اختلاف معناداری وجود دارد و قابل تعمیم به جامعه اصلی گروه نمونه می‏باشد. از طرف دیگر پاسخ‏دهندگان به این فرضیه درپی تمرکز بیشتر در مراکز تحقیقاتی خویش هستند و وضعیت تمرکز در وضع موجود را مطلوب نمی‏دانند. بنابراین، اولاً فرضیه شماره دو تأیید می‏شود و ثانیا مطلوب پاسخ دهندگان افزایش تمرکز می‏باشد که این حالت برای مراکز تحقیقاتی و پژوهشی مطلوب نمی‏باشد، چرا که مسئولین این مراکز درپی اعمال قدرت بیشتر در مراکز خود می‏باشند. فرضیه (3): بین «رسمیت» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم با وضع مطلوب آن تفاوت معنادار وجود دارد. نتیجه: تجزیه و تحلیل انجام شده نشان می‏دهد که میان وضعیت موجود و مطلوب مراکز تحقیقاتی و پژوهشی از حیث رسمیت اختلاف معناداری وجود دارد. این حالت قابل تعمیم به جامعه اصلی گروه نمونه است. همچنین مطلوب پاسخ دهندگان در ارتباط با رسمیت مراکز پژوهشی، رسمیت بالا می‏باشد. بنابراین اولاً فرضیه شماره سه تأیید می‏شود، ثانیا پاسخ دهندگان به این فرضیه خواستار رسمیت بیشتر در مراکز خویش هستند. این موضوع نیز حکایت از اعمال قدرت و نقوذ صاحبان این مراکز نسبت به فرآیند پژوهشی می‏باشد که تفسیر آن می‏آید. فرضیه (4): بین «انسجام و هماهنگی» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی با وضع مطلوب آن تفاوت معنادار وجود دارد. نتیجه: با توجه به تحلیل داده‏ها می‏توان گفت که میان وضع موجود و مطلوب مراکز تحقیقاتی و پژوهشی از حیث هماهنگی و انسجام اختلاف معنادار وجود دارد و این موضوع قابل تعمیم به جامعه اصلی گروه نمونه است. همچنین پاسخ دهندگان به این فرضیه از وضع هماهنگی و انسجام مراکز تحقیقاتی خویش راضی نیستند و خواستار هماهنگی و انسجام بیشتر می‏باشند. فرضیه (5): بین «ساختار» وضع موجود مراکز تحقیقاتی و پژوهشی با وضع مطلوب آن تفاوت معنادار وجود دارد. نتیجه: ساختار سازمانی یک سازمان با توجه به ابعاد اساسی آن قابل بررسی است. از تجزیه و تحلیل داده‏ها نتیجه می‏شود که با در نظر گرفتن ابعاد ساختاری، بین وضع موجود و وضع مطلوب ساختار مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم اختلاف معناداری وجود دارد. نتیجه‏گیری کلی براساس جمع‏بندی نتایج حاصله از تجزیه و تحلیل اطلاعات، مصاحبه و همچنین مشاهده مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم نتایج زیر به دست آمد: الف. نارسایی در فرآیند سازماندهی مراکز پژوهشی قم همانطور که اشاره رفت، ساختار، حاصل سازماندهی هر سازمانی می‏باشد. ضعف و نارسایی در این فرآیند یقینا بر پیکره و اندام آن یعنی ساختار تأثیر می‏گذارد، بنابراین ضعف ساختاری در مراکز پژوهشی را باید قبل از هر چیز در فرآیند سازماندهی آن جست‏وجو کرد. از این‏رو به نارسایی و ضعف‏های سازماندهی آن می‏پردازیم: ضف در تعیین وظایف: وظایف و فعالیت‏های تعیین شده از سوی این مراکز، با اهداف و مأموریت آنها همخوانی ندارد. ضعف در تقسیم وظایف به گروه‏های وظیفه: وظایف و فعالیت‏های تحقیقاتی و پژوهشی به درستی گروه‏بندی نشده‏اند. تعیین سطوح سرپرستی نادرست: سطوح سرپرستی گروه‏های تحقیقاتی و پژوهشی متناسب با فعالیت‏های تحقیقاتی شکل نگرفته است. نارسایی در نظام ارتباطی: خطوط ارتباطی اعم از عمودی، افقی و مورب به طور صحیح و شفاف تعریف نشده‏اند، لذا در کانال‏های ارتباطی مراکز تحقیقاتی مورد مطالعه، ابهام، سوءتفاهم و تضاد وجود دارد. نارسایی در طراحی مشاغل: در مراکز تحقیقاتی مورد بررسی، تعداد مشاغل، مشخصات شغلی، ویژگی‏های شغلی و نیازهای شغلی آنها نارسایی و ضعف مشاهده می‏شود. ب. ضعف‏های ساختاری (StructuralDeficiency)در مراکز پژوهشی قم نارسایی و ضعف در ساختار مراکز تحقیقاتی و پژوهشی با توجه به ابعاد مورد بررسی به شرح ذیل می‏باشد: ساختار مراکز تحقیقاتی به عنوان یک فرآیند سیاسی با توجه به تجزیه و تحلیل اطلاعات، در مورد ابعاد ساختاری سازمان می‏توان چنین نتیجه گرفت که ساختار مراکز تحقیقاتی قم، حاصل تنازع قدرت فیمابین ائتلاف‏های درونی مراکز بوده که منافع ویژه‏ای برای خود داشته و هر کدام از آنها ساختاری را طالبند که در هر زمان ممکن، منافع آنها را در عوض منافع کل سازمان، بهتر محقق سازد. در یک چنین فضایی، شگردهای سیاسی، معیار و تعیین کننده ابعاد ساختار این مراکز می‏باشد. شاهد این مطلب آن است که اکثر این مراکز به وسیله قدرت‏های ذی‏نفوذی اداره می‏شود که مالک این مراکز بوده و به دنبال تأمین منافع (مشروع و یا غیرمشروع) خود در برپایی چنین مراکزی هستند. علاوه بر آن می‏توان بر تأیید گفتار فوق نشانه‏های ساختاری آن را با توجه به تجزیه و تحلیل انجام شده، نمایان ساخت: پیچیدگی تفکیک زیاد (افقی، عمودی، یا از لحاظ جغرافیایی)، منجر به مشکلاتی در امر هماهنگی و کنترل می‏شود. از این‏رو مدیریت ترجیح می‏دهد که همه عوامل از لحاظ میزان پیچیدگی کم، در وضعیت مشابهی باشد. البته همه عوامل مساوی و متعادل نیستند. عوامل محیطی، اندازه و فناوری مراکز تحقیقاتی، پیچیدگی زیادی را ایجاد می‏کنند. بنابراین نوعی مصالحه یا سازش ضرورت می‏یابد. عوامل الزام‏آور، پارامترها را تدوین می‏کنند، لذا از مراکزی با چنین وضعیتی نمی‏توان بیشتر از این را انتظار داشت که کمترین میزان پیچیدگی (برای حداکثر نمودن کنترل) متناسب با معیارهای رضایت‏بخش برای اثربخشی سازمانی را برگزیند. نتایج حاصله از تجزیه و تحلیل فرضیه شماره یک که مربوط به پیچیدگی در سازمان است نشان می‏دهد که پاسخ‏دهندگان (مدیران، سرپرستان گروه، کارشناسان، محققان)، به دنبال پیچیدگی کمتر هستند. میانگین وضع موجود از لحاظ پیچیدگی در مراکز پژوهشی برابر با 6650/3 است، در صورتی که میانگین وضع مطلوب 2074/3 است که این کاهش با توجه به ملاحظات فوق قابل توجه است. رسمیت صاحبان قدرت بر قوانین و مقررات فعالیت کارکنان، اِعمالِ نفوذ خواهند کرد، زیرا آنچه مدنظر قدرت‏مداران است، کنترل و نظارت مطلوب می‏باشد. به همین منظور، این مراکز باید از میزان رسمیت زیادی برخوردار باشند. هرچند رسمیت زیاد در مراکز تحقیقاتی و پژوهشی چندان مطلوب نیست، لکن همانطور که ملاحظه شد، صاحبان قدرت سطوح بالای رسمیت را خواهانند تا نظارت آنها را بر فعالیت‏های سازمانی قوت بخشیده و تا حدی تضمین نمایند. این موضوع در تجزیه و تحلیل فرضیه شماره دو که رسمیت ساختار مراکز تحقیقاتی را مورد آزمون قرار داد به خوبی آشکار است. میانگین وضع موجود از حیث رسمیت در ساختار مراکز پژوهشی شهرستان قم برابر با 579/2 است در صورتی که مطلوب آنها میانگین 2713/3 است. این اختلاف قابل ملاحظه است و مؤید توضیحات فوق می‏باشد. تمرکز صاحبان قدرت در مراکز تحقیقاتی و پژوهشی خواهان آن هستند که خود رأسا به اتخاذ تصمیم بپردازند؛ حتی اگر هم انجام شود و شکل بگیرد، ممکن است نوعی عدم تمرکز کاذب ایجاد شود. یعنی علی‏الظاهر مدیریت عالی اتخاذ تصمیم را به رده‏های پایین تفویض می‏نماید، اما برای دریافت بازخور از عملکرد کارکنان رده پایین، فناوری اطلاعات را به کار می‏گیرد؛ به عبارت دیگر، از طریق تعیین و تعریف پارامترهای تصمیمات، کنترل خود را حفظ می‏کند. بر همین سیاق، مراکز تحقیقاتی و پژوهشی مورد بررسی، بنا به دلایل مذکور، خواهان نوعی تمرکز در تصمیم‏گیری بودند. در وضع موجود و مطلوب مراکز پژوهشی شهرستان قم از حیث تمرکز، اختلاف وجود دارد و درپی تمرکز بالاتر هستد. تجزیه و تحلیل انجام شده حکایت از این دارد که میانگین وضع موجود تمرکز در مراکز پژوهشی شهرستان قم برابر 7076/2 و میانگین وضع مطلوب آن 8409/3 است. افزایش در وضعیت مطلوب با توجه به ملاحظات فوق قابل توجه است؛ چرا که صاحبان قدرت درپی به حداکثر رساندن قدرت خویش هستند. انسجام و هماهنگی صاحبان قدرت در مراکز تحقیقاتی وقتی به دنبال تمرکز و رسمیت بالا و پیچیدگی کم به منظور کنترل بر فعالیت‏های این مراکز هستند، بدیهی است که بدون انسجام و هماهنگی بالا، این هدف میسر نخواهد شد. از این‏رو، برای تسلط بر متغیرهای داخلی و خارجی خود درپی هماهنگی و انسجام بالایی هستند. با توجه به تجزیه و تحلیل حاصله از فرضیه چهارم: انسجام و هماهنگی در میانگین وضع موجود برابر با 2153/2 و میانگین وضع مطلوب 2948/4 است. این اختلاف فاحش حکایت از تحلیل فوق دارد و پاسخ‏دهندگان به این فرضیه به دنبال به حداکثر رساندن هماهنگی و انسجام در مراکز خود هستند. البته باید توجه داشت انسجام و هماهنگی در ساختار یک سازمان بسیار مطلوب است و شکل‏گیری ساختار یک سازمان با توجه به انشعاب و انسجام آن است، لیکن انسجام در اینجا با توجه به سه بعد دیگر ساختار دیده می‏شود و انسجام و انشعاب واحدها و بخش‏های ساختار این مراکز به دنبال اغراض خاصی است. نتیجه کلی از آنجا که مراکز تحقیقاتی شهرستان قم را صاحبان قدرت اداره می‏کنند، آنها به منظور افزایش نظارت و کنترل بر مراکز خویش، درپی انتخاب و پیکربندی ساختاری هستند که پیچیدگی کم و تمرکز، رسمیت، انسجام و هماهنگی بالایی داشته باشد. چنین عملی منجر به ساختاری سیاسی خواهد شد و در نتیجه از یک سوی پیامدها و عواقب مختص به خود داشته، و از سوی دیگر، از مزایای دیگر الگوهای ساختاری محروم خواهد شد. ج. ضعف و نارسایی مدیریت منابع انسانی مراکز پژوهشی قم اطلاعات حاصله و نتیجه‏گیری این بخش، عمدتا حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات مندرج در سه سؤالِ بازِ پرسشنامه و مصاحبه می‏باشد که به شرح زیر می‏باشد: عدم امنیت شغلی: اکثر محققین و مسئولین گروه‏های پژوهشی اذعان داشتند که نسبت به آینده شغلی خود مطمئن نیستند. دغدغه‏های شغلی پرسنل مراکز پژوهشی باعث دلسردی، خمودگی و عدم انگیزه کافی برای تحقیق بهتر و بیشتر شده است. نارسایی در سیستم حقوق و دستمزد: عمده پرسنل مراکز تحقیقاتی از پایین بودن حقوق و دستمزد، عدم عدالت و انصاف در سیستم حقوق و پرداخت و... رنج می‏برند. کمبود و یا فقدان امکانات رفاهی و خدماتی: نیروی انسانی در مراکز تحقیقاتی از فقدان برخی امکانات رفاهی مانند بیمه، مسکن و... گله‏مند بودند که خواستار رسیدگی به آن هستند. عدم آموزش پرسنل: برخی از محققین و مسئولین اذعان داشتند که برای هرچه علمی‏تر و کاربردی‏تر شدن پژوهش‏ها، پرسنل مراکز تحقیقاتی باید آموزش لازم و کافی را در خصوص روش تحقیق علمی ببینند. کمبودها و موانع عمومی در مراکز پژوهشی قم کمبودها و موانع زیر با توجه به تجزیه و تحلیل اطلاعات گذشته، سه سؤال باز پرسشنامه، مصاحبه به وسیله پژوهشگر و اسناد و مدارک می‏باشد. لازم به ذکر است که کمبودها و موانع زیر در اکثر مراکز پژوهشی قم مشاهده شده است. بدیهی است، که چه بسا پاره‏ای از مواردی که ذکر می‏شود در مورد بعضی از مراکز پژوهشی صادق نباشد، اما وضعیت کلی این مراکز حکایت از موارد ذیل دارد: فقدان شرح وظایف مدون و دفترچه اختیارات و مسؤولیت ها، عدم طراحی مشاغل، عدم تناسب ساختار موجود با اهداف از پیش تعیین شده، عدم تناسب برخی از محصولات این مراکز با نیازهای جامعه، عدم توجه به اولویت‏های تحقیقاتی جامعه و فقدان نیازسنجی برای اولویت‏بندی تحقیقاتی، تعدد مراکز تصمیم‏گیری در امور پژوهشی و تحقیقاتی به خاطر وابستگی آنها با مراکز متعدد (دولتی، حوزوی، شخصی و...)، ابهام در اهداف، مأموریت‏ها و راهبردهای تحقیقاتی و پژوهشی و نداشتن رسالتی یکسان و مشترک در امور پژوهشی و تحقیقاتی، فاصله گرفتن از اهداف اصلی (تحقیقاتی) و پرداختن به امور جانبی که در حیطه‏کاری آنان نیست. گرایش به سوی تجاری شدن مراکز تحقیقاتی و ورود سوداگران اقتصادی در امور تحقیقاتی و پژوهشی، عدم تناسب روش تحقیق با موضوعات تحقیقاتی، فقدان بانک اطلاعاتی مرکزی جهت اطلاع‏رسانی، عدم استفاده بهینه از نیروی متخصص و کارآمد، عدم هماهنگی و همکاری بین مراکز تحقیقاتی و بهره‏مند نشدن از تجربیات و محصولات دیگر، رقابت‏های ناسالم و سرقت‏های علمی، سرمایه‏گذاری‏های تحقیقاتی کوتاه مدت، و عدم گرایش به سرمایه‏گذاری‏های بلند مدت به منظور نتایج بهتر، دوباره کاری‏ها، تداخل و تزاحم تحقیقی و پژوهشی، فقدان مدیریت صحیح برای هدایت و رهبری این مراکز (عدم مدیریت تحقیقات)، بهره‏برداری نادرست از نیروی انسانی به خاطر عرضه زیاد نیروی انسانی و تقاضای کم، فقدان فرهنگ پژوهشی و عدم آگاهی از جایگاه خود در میان مراکز تحقیقاتی و پژوهشی، بی‏توجهی نسبت به فناوری جدید تحقیقاتی و عجین شدن با روش‏های سنتی در تحقیق و پژوهش پیشنهادات هرچند طرح کمبودها و نارسایی‏های مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، خود می‏تواند نوعی پیشنهاد در جهت اصلاح آنها باشد، اما به منظور انسجام بخشیدن به مباحث گذشته، پیشنهاد خویش را در قالب بحثی با عنوان «مدیریت تحقیقات و سازماندهی مراکز پژوهشی» می‏آوریم، که پرداختن به چنین موضوعی به خودی خود ساختاری مطلوب (در نظر پژوهشگر) برای مراکز پژوهشی به تصویر می‏کشاند و شاید رهنمونی برای چنین مراکزی باشد. پیشنهاد الگوی «ساختار ماتریسی» برای مدیریت‏های تحقیقاتی در یک سازمان پویا و متغیر یکی از مسایل مربوط به فعالیت‏های تحقیقاتی این است که وقتی مدیر یا مسؤول تحقیق در یک قسمت از اختیارات کافی برخودار نیست و در نمودار سازمانی خود زیر نظر یکی از مدیران صف قرار می‏گیرد، عملاً نمی‏تواند دیدگاه‏ها و پیشنهادات خود را در ارتباط با پروژه‏های تحقیقاتی مطرح ساخته و آن را تا رسیدن به نتیجه دنبال نماید. در ارتباط با ساختار مراکز تحقیقاتی و پژوهشی، الگوهای مختلفی ارایه می‏دهند. با توجه به این که امروزه در عصر اطلاعات قرار داریم، ساختار مناسب با این عصر، به ویژه ساختار مراکز تحقیقاتی، ساختارهایی دانش‏مدار هستند. سازمان‏های مجازی (هوشمند، پارندی و...) می‏توانند پاسخگوی چنین ساختارهایی باشند، لیکن برای مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم با توجه به شرایط و اقتضائاتی که دارند، الگوهای سازمان‏های مجازی پیشنهاد نمی‏شود، چرا که هنوز این مراکز به سطح چنین سازمان‏هایی نرسیده‏اند. با توجه به امکانات، قابلیت‏ها، الزامات، تمهیدات و شرایط محیطی درونی و بیرونی مراکز تحقیقاتی و پژوهشی شهرستان قم، ساختار ماتریسی پیشنهاد می‏شود. عوامل وجود این مشکل به خصوص در سازمان‏های متوسط و کوچک را می‏توان به صورت زیر خلاصه نمود. 1. وجود روابط و بوروکراسی عریض و طول برای تصمیم‏گیری در مورد بودجه، نوع پروژه، و امثال آن. 2. عدم درک مشکلات و خواست‏های تحقیقاتی متخصصین زیر دست خود، از سوی مدیریت‏های مربوط. 3. عدم دسترسی سریع به نتایج ملموس در کارهای تحقیقاتی. 4. درگیری و گرفتاری مدیران در کارهای اجرایی و در نتیجه عدم توجه به کارهای تحقیقاتی. 5 نبودن جایگاه خاصِ تحقیقات در هر قسمت و حل شدن پروژه‏های تحقیقاتی و نتایج آن منابع در کل سازمان و در نتیجه از بین رفتن انگیزه لازم برای محققین. در سازمان‏های ماتریسی که نمونه آن در شکل زیر مشاهده می‏گردد این مسایل تا حد زیادی مرتفع گشته است. چرا که اینگونه سازمان‏ها، اساس سازماندهی خود را بر وظایف روی پروژه‏های مختلف قرار می‏دهند و هر پروژه از اختیارات کافی برای انجام فعالیت‏های مختلف از جمله فعالیت‏های تحقیقاتی برخودار است. در حقیقت به جای این که تمامی تحقیقات به یک نقطه بار گردد، تحقیقات در پروژه در عملیات همان پروژه مورد بررسی قرار می‏گیرد و توسط مدیران پروژه نیز تصمیم‏گیری به عمل می‏آید. به این ترتیب متخصصین سلسله مراتب طولانی را برای توجیه پروژه خود طی نمی‏کنند و با توجیه مدیر پروژه می‏توانند به خواست‏های خود دست یابند. از محسنات دیگر سازمان ماتریسی این است که اگر تحقیقات در یک پروژه مستلزم وجود متخصصین تمام وقت و یا کارگاه‏ها و آزمایش‏های لازم نباشد، می‏توان با ایجاد آزمایشگاه‏ها و کارگاه‏های مرکزی، به کلیه پروژه‏های سازمان، خدمات لازم را ارایه داد و متخصصین نیز اوقات اضافی خود را در اختیار سایر پروژه‏ها بگذارند. ساختار ماتریسی الگویی برای مراکز پژوهشی قم پیشنهادات کلی ایجاد «سازمان مرکزی تحقیق» به منظور سازماندهی تحقیقات و مراکز تحقیقاتی آموزش «مدیران پژوهشی» از میان محققان با سابقه و کارآمد و سپردن مدیریت تحقیقات علمی به دست آنان ایجاد و ترویج «فرهنگ تحقیق» در جامعه، به نحوی که جریان تحقیق از حالت تصادفی و موسمی، به روندی منظم و نهادینه تبدیل گردد. تفکیک «روش‏های علمی» از شیوه‏های غیر علمی و جایگزینی هرچه بیشتر «روش‏های تحلیلی و تبیینی» به جای «روش‏های ژورنالیستی و توصیفی» در تحقیقات و پژوهش تأمین و تضمین «هزینه‏های تحقیق» از سوی سازمان‏های پژوهشی و مؤسسات علمی کشور تأمین و ارایه «وسایل تحقیق» در حد ضرورت «توسعه تحقیقات» در سطوح مختلف چه درمقابل سفارش کارفرما، و چه صرفا، برای انباشت اطلاعات علمی در سطح کشور غنای «ادبیات تحقیق» از طریق استاندارد کردن اصطلاحات، مفاهیم و شاخص‏ها و تعریف دقیق آنها به منظور جلوگیری از تشتت افکار و اختلاف آرا. «آموزش و تجهیز کادر آموزش دیده و مجرب» به مثابه کادر تحقیق، به منظور برآوردن نیازهای تحقیقاتی سازمان‏های پژوهشی تعریف و تعیین دقیق «مراجع برنامه‏ریزی» و «پژوهشگران مسایل اجتماعی» در جهت روشن کردن حدود وظایف و مسئولیت‏های طرفین قرارداد و تعیین «رابطه دقیق آنها» و همچنین هماهنگی و انسجام بین مراجع خط مشی‏گذار تصمیم گیرنده و برنامه‏ریز در امور تحقیقاتی و پژوهشی انتخاب مناسب موضوعات تحقیقاتی با توجه به نیاز و اولویت‏های جامعه ایجاد بانک اطلاع‏یابی و اطلاع‏رسانی مرکزی جهت برقراری ارتباط بیشتر و نزدیک‏تر بین مراکز تحقیقاتی و به منظور تبادل اطلاعات و بهره‏برداری از محصولات و تحقیقات یکدیگر. 1. اطلاعات این بخش و جدول شناسنامه مراکز تحقیقاتی و پژوهشی از طریق مشاهده پژوهشگر و مصاحبه با صاحبنظران و همچنین منابع ذیل به دست آمده است: الف) جزوه «آشنایی با فعالیت مراکز تحقیقات اسلامی در قم» وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ب) جزوه «طرح شناسایی و سازماندهی بهینه مراکز فرهنگی پژوهشی استان قم» مرحله اول، دبیرخانه مشترک شورای فرهنگ عمومی و شورای پژوهشی استان قم ج) راهنمای مراکز فرهنگی، تحقیقاتی و...، بانک اطلاعات علوم اسلامی مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم. د) علی نقی امیری، «بررسی اثربخشی مدیریت در مراکز پژوهشی قم» پایان نامه کارشناسی ارشد، 1375 ه) بروشورها و گزارشات مراکز مختلف تحقیقاتی و پژوهشی.