شوراي عالي انقلاب فرهنگي در جلسه 510 مورخ 24/10/1381، در اجراي بند 6 وظايف اين شورا، شاخصهاي ارزيابي علم و فناوري را به اين شرح تصويب كرد:
مقدمه
علم و فناوري زيربناي توسعه پايدار هر كشور محسوب ميشود. از اينرو ارزيابي بخش علم و فناوري در سطح بين المللي به عنوان فرايندي رو به رشد مورد توجه قرار گرفته است. تجارب ارزيابي از علم و فناوري در كشورهاي دنيا متفاوت است، ليكن آنچه در بيشتر كشورها مشترك مي باشد تعيين شاخصهاي ارزيابي به منظور سنجش ميزان رشد علم و فناوري است. اين شاخصها معمولاً در گزارشهاي سالانه سازمانها و مجلههاي معتبر بينالمللي به منظور مقايسه و مشخص نمودن وضع علم و فناوري كشورها استفاده ميشود.
با توجه به گزارشهاي بينالمللي و مطالعات و تجربيات مربوط به وضعيت علمي و پژوهشي كشور، عنوانهاي شاخصهاي ارزيابي علم و فناوري در دو سطح كلان و خرد و شاخصهاي كيفي به شرح زير تعيين ميشود:
الف ـ شاخصهاي كلان ارزيابي علم و فناوري (1)
عنوانهاي شاخصهاي كلان ارزيابي علم و فناوري چگونگي ارزيابي بخش علم و فناوري كشور را بصورت كلي و فراتر از دستگاهها و سازمانهاي مربوط به اين بخش تعيين ميكند. ارزيابي براساس اين شاخصها بايد روند عمومي بخش علم و فناوري كشور و موقعيت نسبي آن را در عرصه بينالمللي مشخص كند.
(1) ارزيابي براساس شاخصهاي مزبور در يك سال و نيز در يك برنامة توسعه انجام ميشود.
1ـ شاخصهاي انساني (2)
1ـ1 تعداد محققان در يك ميليون نفر جمعيت
1ـ2ـ تعداد كل شاغلان تحقيقاتي در يك ميليون نفر جمعيت
1ـ3ـ درصد محققان از كل شاغلان تحقيقاتي
1ـ 4 ـ درصد محققان مراكز دولتي از كل محققان
1ـ 5 ـ درصد شاغلان تحقيقاتي مراكز دولتي از كل شاغلان تحقيقاتي
1ـ 6ـ درصد محققان در بخشهاي مختلف تحقيقات از كل شاغلان تحقيقاتي
1ـ 7 ـ درصد كارشناسان پژوهشي از كل شاغلان تحقيقاتي
1ـ 8 ـ درصد تكنيسين هاي شاغل در تحقيقات از كل شاغلان تحقيقاتي
1ـ 9ـ تعداد شاغلان تحقيقاتي برحسب استان هاي كشور
1ـ 10ـ تعداد و درصد محققان برحسب رشته تخصصي
1ـ 11ـ درصد رشد تعداد محققان
1- 12- تعداد نيروهاي پشتيباني و خدماتي تحقيقات
(2) شاخصهاي انساني به تفكيك جنسيت (زن و مرد) ميباشند.
2ـ شاخصهاي مالي
2ـ1ـ كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ2ـ درصد رشد اعتبارات تحقيقاتي (1)
2ـ3ـ درصد اعتبارات تحقيقاتي از توليد ناخالص ملي (GNP)
2ـ4ـ درصد اعتبارات دولتي تحقيقات از بودجه عمومي دولت
2ـ5ـ درصد اعتبارات دولتي تحقيقات از كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ6ـ درصد درآمدهاي تحقيقاتي از كل هزينههاي تحقيقاتي
2ـ7ـ درصد هزينههاي تحقيقاتي از كل اعتبارات تحقيقاتي مصوب
2ـ8ـ درصد اعتبارات تحقيقات كاربردي و توسعهاي از كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ9ـ درصد اعتبارات تحقيقات بنيادي از كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ10ـ درصد اعتبارات بخشهاي مختلف تحقيقات از كل اعتبارات تحقيقاتي و رشد اعتبارات هر بخش
2ـ11ـ درصد اعتبارات پشتيباني تحقيقات به تفكيك عمراني و پرسنل دفتري خدماتي از كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ12ـ درصد هزينههاي پرسنلي تحقيقات از كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ13ـ كل هزينة مربوط به خريد و انتقال فناوري
2ـ14ـ كل درآمد حاصل از فروش و انتقال فناوري
(1) منظور از اعتبارات تحقيقاتي، اعتبارت تخصيص يافته و منظور از درآمدها و هزينههاي تحقيقاتي، درآمدها و هزينههاي تحقق يافته ميباشد.
3ـ شاخصهاي ساختاري
3ـ1ـ تعداد مراكز تحقيقاتي
3ـ2ـ نسبت مراكز تحقيق و توسعه به كل مراكز تحقيقاتي (1)
3ـ3ـ نسبت مراكز تحقيقات علمي به كل مراكز تحقيقاتي
3ـ4ـ نسبت مراكز تحقيقاتي غيردولتي به كل مراكز تحقيقاتي
3ـ5ـ تعداد تفاهم نامههاي اجرا شده به تفكيك ملي و بينالمللي
3ـ6ـ تعداد پايگاهها و شبكههاي رايانهاي اطلاعرساني علمي و مرتبط با شبكههاي اينترنت
3ـ7ـ نسبت مراكز تحقيقاتي در هر يك از گروههاي تخصصي علمي به تفكيك (2)
3ـ8ـ نسبت مراكز تحقيقاتي دولتي در هر يك از گروههاي تخصصي علمي
3ـ9ـ تعداد پارك ها و شهركهاي تحقيقاتي و فناوري
3ـ10ـ تعداد انجمنهاي علمي
(1) منظور از مراكز تحقيق و توسعه و مراكز تحقيقات علمي مراكزي است كه داراي مجوز رسمي ميباشند.
(2) 2ـ منظور از گروههاي تخصصي علمي گروههاي هشتگانه شوراي عالي برنامهريزي شامل گروههاي فني و مهندسي، علوم پايه، علوم انساني، علوم تجربي، كشاورزي، پزشكي و هنر مي باشد.
4ـ شاخصهاي عملكردي
4ـ1ـ تعداد طرحهاي تحقيقاتي مصوب و فعال به تفكيك بنيادي، كاربردي و توسعهاي (3)
4ـ2ـ تعداد طرحهاي تحقيقاتي پايان يافته كه نتايج آن مورد استفاده قرار گرفته است.
4ـ3ـ تعداد طرحهاي تحقيقاتي پايان يافته به تفكيك بنيادي، كاربردي و توسعهاي
4ـ4ـ درصد طرحهاي تحقيقاتي بنيادي از كل طرحهاي تحقيقاتي فعال
4ـ5ـ درصد طرحهاي تحقيقاتي كاربردي و توسعه اي از كل طرحهاي تحقيقاتي فعال
4ـ6ـ تعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمي ـ ترويجي و علمي ـ پژوهشي ايراني به تفكيك
4ـ7ـ تعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمي خارجي
4ـ8ـ تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات كامل همايش هاي معتبر علمي داخلي
4ـ9ـ تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات كامل همايش هاي معتبر علمي خارجي
4ـ10ـ تعداد اختراعات و اكتشافات به ثبت رسيده
4ـ11ـ تعداد ارجاعات به مقالات علمي منتشر شده
4ـ12ـ تعداد كتب علمي تخصصي تأليف شده و انتشار يافته توسط دانشگاهها و مراكز تحقيقاتي و ناشران معتبر علمي
4ـ13ـ تعداد قراردادهاي خريد و انتقال فناوري
4ـ14ـ تعداد قراردادهاي فروش و انتقال فناوري
(3) منظور از طرح تحقيقاتي فعال، طرح تحقيقاتي تصويب شده، تأمين اعتبار شده و در حال اجرا ميباشد.
5ـ شاخصهاي بهرهوري
5ـ1ـ نسبت تعداد مقالات منتشر شده به صد نفر محقق به تفكيك بندهاي 4 ـ 6 تا 4 ـ 9
5ـ2ـ نسبت اعتبارات تحقيقاتي به تعداد محققان و شاغلان تحقيقاتي به تفكيك
5ـ3ـ نسبت اعتبارات تحقيقاتي به تعداد كل طرحهاي تحقيقاتي پايان يافته
5ـ4ـ نسبت تعداد محققان به تعداد مراكز تحقيقاتي
5ـ5ـ نسبت اعتبارات تحقيقاتي به تعداد مراكز تحقيقاتي
5ـ6ـ نسبت تعداد طرحهاي تحقيقاتي فعال به تعداد مراكز تحقيقاتي
5ـ7ـ نسبت تعداد طرحهاي تحقيقاتي فعال به صد نفر محقق
5ـ8ـ نسبت كل اعتبارات تحقيقاتي به تعداد محققان
5-9- نسبت كل اعتبارات تحقيقاتي به يك ميليون نفر جمعيت كشور و به كل جمعيت كشور
5ـ10ـ نسبت تعداد طرحهاي تحقيقاتي پايان يافته به طرح هاي تحقيقاتي مصوب
5ـ11ـ نسبت تعداد طرحهاي تحقيقاتي پايان يافته كه نتايج آن مورد بهره برداري قرار گرفته به كل طرحهاي تحقيقاتي مصوب
ب ـ شاخصهاي خرد ارزيابي علم و فناوري
عنوانهاي شاخصهاي خرد ارزيابي علم و فناوري، چگونگي ارزيابي دستگاهها و سازمانهاي مربوط به بخش علم و فناوري و نحوة مقايسه آنها را با هم معين مي كند. ارزيابي براساس اين شاخص ها بايد در نهايت به رتبه بندي دستگاهها و سازمانهاي موجود دراين بخش منجر شود.
اين شاخص ها، دانشگاه، پژوهشگاه، مركز تحقيقاتي، پژوهشكده، سازمان تحقيقاتي و گروه تحقيقاتي داراي تشكيلات مستقل را مورد ارزيابي قرار ميدهد.
1ـ شاخصهاي انساني
1ـ1ـ تعداد محققان به تفكيك گروههاي تخصصي و مدرك علمي
1ـ2ـ تعداد كل شاغلان تحقيقاتي به تفكيك گروههاي تخصصي
1ـ3ـ تعداد كارشناسان پژوهشي
1ـ4ـ تعداد تكنيسينهاي شاغل در تحقيقات
1ـ5ـ درصد شاغلان تحقيقاتي از كل كاركنان
1ـ6ـ تعداد دانشجويان دوره هاي تحصيلات تكميلي به تفكيك مقاطع كارشناسي ارشد و دكتري
2ـ شاخصهاي مالي
2ـ1ـ كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ2ـ درصد اعتبارات دولتي تحقيقات از كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ3ـ درصد اعتبارات غيردولتي تحقيقات از كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ4ـ درصد كمك ها و درآمدهاي تحقيقاتي از كل اعتبارات تحقيقاتي به تفكيك
2ـ5ـ درصد اعتبارات تحقيقات كاربردي و توسعه اي از كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ6ـ درصد اعتبارات تحقيقات بنيادي از كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ7ـ درصد كل اعتبارات تحقيقاتي از كل اعتبارات
2ـ8ـ درصد اعتبارات پشتيباني تحقيقات به تفكيك عمراني و پرسنل دفتري خدماتي از كل اعتبارات تحقيقاتي
2ـ9ـ درصد هزينه هاي پرسنلي از كل اعتبارات و از اعتبارات تحقيقاتي
2ـ10ـ درآمد حاصل از فروش و انتقال فناوري
3ـ شاخصهاي ساختاري
3ـ1ـ تعداد تفاهم نامه ها با ساير مراكز علمي و تحقيقاتي براي انجام برنامهها و پروژههاي مشترك تحقيقاتي
3ـ2ـ تعداد رشته ها و گروههاي علمي ـ تحقيقاتي به تفكيك
3ـ3ـ تعداد قطب هاي تحقيقاتي (كانون هاي عالي تحقيقي نمونه)
3ـ4ـ تعداد مراكز تحقيقاتي
3ـ5ـ داشتن پايگاهها و شبكه هاي رايانه اي اطلاع رساني علمي و ارتباط با شبكه هاي اينترنت
3ـ6ـ تعداد كتابهاي علمي و منابع اطلاع رساني
3ـ7ـ تعداد عناوين مجلات معتبر علمي داخلي و خارجي
3ـ8ـ داشتن ارزيابي دروني منظم
4ـ شاخصهاي عملكردي
4ـ1ـ تعداد طرحهاي تحقيقاتي فعال
4ـ2ـ تعداد طرحهاي تحقيقاتي پايان يافته كه نتايج آن مورد استفاده قرار گرفته است.
4ـ3ـ تعداد طرحهاي تحقيقاتي پايان يافته به تفكيك بنيادي، كاربردي و توسعه اي
4ـ4ـ درصد طرحهاي تحقيقاتي بنيادي از كل طرحهاي تحقيقاتي فعال
4ـ5ـ درصد طرحهاي تحقيقاتي كاربردي و توسعه اي از كل طرحهاي تحقيقاتي فعال
4ـ6ـ تـعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمي ـ ترويجي و علمي ـ پژوهشي ايراني به تفكيك
4ـ7ـ تعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمي خارجي
4ـ8ـ تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات كامل همايش هاي معتبر علمي داخلي
4ـ9ـ تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات كامل همايش هاي معتبر علمي خارجي
4ـ10ـ تعداد اختراعات و اكتشافات به ثبت رسيده
4ـ11ـ تعداد قراردادهاي تحقيقاتي اجرا شده با ساير مراكز علمي به تفكيك داخل و خارج
4ـ12ـ تعداد اعضاي هيئت علمي كه در راهنمايي دانشجويان تحصيلات تكميلي مشاركت دارند.
4ـ13ـ تعداد اعضاي هيئت علمي كه در انجام تحقيقات در ساير مراكز علمي و تحقيقاتي داخلي و خارجي همكاري داشته اند.
4ـ14ـ تعداد اعضاي هيئت علمي و يا محققاني كه براي انجام تحقيقات از ساير مراكز دعوت شدهاند.
4ـ15ـ تعداد كارگاههاي علمي تخصصي برگزار شده
4ـ16ـ تعداد گردهماييهاي علمي برگزار شده
4ـ17ـ تعداد سخنراني هاي علمي و جلسات مباحثه
4ـ18ـ تعداد رتبه ها و افتخارات پژوهشي اخذ شده از جشنواره هاي علمي و پژوهشي ملي و بينالمللي
4ـ19ـ تعداد عناوين كتب و نشريات علمي منتشر شده
4ـ20ـ تعداد قراردادهاي فروش و انتقال فناوري
5ـ شاخصهاي بهرهوري
5ـ1ـ نسبت تعداد مقالات منتشر شده به تعداد محققان
5ـ2ـ نسبت اعتبارات تحقيقاتي به تعداد محققان و شاغلان تحقيقاتي به تفكيك
5ـ3ـ نسبت اعتبارات تحقيقاتي به تعداد كل طرحهاي تحقيقاتي پايان يافته
5ـ4ـ نسبت تعداد طرحهاي تحقيقاتي فعال به تعداد محققان
5ـ5ـ نسبت تعداد طرحهاي تحقيقاتي پايان يافته به طرح هاي تحقيقاتي مصوب.
5ـ6ـ نسبت تعداد طرحهاي تحقيقاتي پايان يافته كه نتايج آن مورد بهره برداري قرار گرفته به كل طرحهاي تحقيقاتي مصوب
ج ـ شاخصهاي كيفي ارزيابي علم و فناوري
شاخصهاي كيفي ارزيابي علم و فناوري، مؤلفه ها و مقولاتي از سامانة علم و فناوري ملي را مورد بررسي و پرسش قرار مي دهد كه تبيين كمي آنها دشوار يا غير ممكن است. پاسخ به اين پرسش ها بايد به صورت تحليلي و از طريق نظرخواهي از صاحبنظران و مديران علم و فناوري فراهم آيد و نتايج ارزيابي براساس شاخصهاي آماري را تكميل كند. اين شاخصها عبارتند از:
1ـ ميزان تطبيق تحقيقات انجام شده در كشور با هدف هاي برنامه هاي توسعه.
2- فرآيند سياستگذاري و تعيين راهبردهاي علم و فناوري در كشور.
3ـ كيفيت ساماندهي و سازماندهي ملي علم و فناوري.
4ـ كيفيت نظام اطلاع رساني علم و فناوري در كشور.
5 ـ توسعة ارتباطات بينالمللي در زمينة علم و فناوري.
6 ـ ميزان استفاده از نتايج تحقيقات در كشور.
7ـ گسترش فرهنگ و روحية تحقيق در كشور و ميزان اعتقاد به استفاده از تحقيق در برنامهريزيهاي عمراني و توسعهاي.
8ـ ميزان مشاركت دانشمندان و محققان كشوردر تصميم گيري امور مربوط به علم و فناوري.
9ـ نحوة مصرف بودجه هاي تحقيقاتي در كشور.
10ـ ميزان ارائه خدمات و تسهيلات بخش دولتي در امور تحقيقاتي.
11ـ كيفيت انتقال فناوري از خارج به داخل كشور و انجام تحقيقات تطبيقي به منظور بومي كردن آن.
12ـ ارتباط بخش صنعت با مراكز تحقيقاتي( دانشگاهي و غيردانشگاهي).
13ـ ميزان گرايش به مراكز تحقيقاتي غيردولتي و روند توسعه كمي و كيفي آنها.
14ـ كيفيت مديريت مراكز تحقيقات.
15ـ منزلت اجتماعي و رضايت شغلي دانشمندان و محققان.
16ـ كيفيت مجلات علمي ـ پژوهشي كشور.
17ـ كيفيت كتابهاي علمي.
18ـ كيفيت همايشهاي علمي و امكانات و تجهيزات مربوط جهت برگزاري همايشها در سطح بينالمللي.
19ـ ميزان توجه به ايجاد راهكارهاي مناسب جهت جذب نخبگان و كاهش مهاجرت آنان.
تبصره: كلية دستگاههاي اجرايي موظفند همكاري لازم را با هيئت نظارت و ارزيابي فرهنگي و علمي شوراي عالي انقلاب فرهنگي براي نيل به ارزيابي وضع فرهنگي، علمي، آموزشي و پژوهشي كشور و تهيه گزارشهاي سالانه به عمل آورند.